พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง ตอน นาควคฺค

พระธรรมบทคำโคลง

นาควคฺค

     ๓๒๐. อหํ นาโคว สงฺคาเม              จาปาโต ปติตํ สรํ

     อติวากฺยํ ติติกฺขิสฺสํ                          ทุสฺสีโล หิ พหุชฺชโน

     เราจักอดกลั้นคำล่วงเกิน เหมือนช้างอดทนลูกศร ที่ยิงออกจากแล่งในสงคราม เพราะชนเป็นอันมาก เป็นผู้ทุศีล

     As an elephant in battle withstands the arrow short from a bow, even so I shall endure abuse.  Verily, most people are vicious.

     ๓๒๑. ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ              ทนฺตํ ราชาภิรูหติ

    ทนฺโต เสฎฺโฐ มนุสฺเสสุ                โยติวากฺยํ ติติกฺขติ

     ชนทั้งหลายย่อมนำช้างที่ฝึกดีแล้วไปสู่ที่ประชุม(คือใช้งาน) พระราชาย่อมเสด็จขึ้นทรงช้างที่ฝึกดีแล้วในบรรดามนุษย์ทั้งหลาย ผู้ที่ฝึกดีแล้ว คืออดกลั้นต่อคำล่วงเกินของผู้อื่นได้เป็นผู้ประเสริฐ

     The elepant that is tamed is led to crowds,( i,e. in processions).  The king mounts the trained. Best among men is the trained who endures abuse.

    ๓๒๒.วรมสฺสตรา ทนฺตา            อาชานียา จ สินฺธวา
    กุญฺชรา จ มหานาคา                 อตฺตทนฺโต ตโต วรํ

     ม้าอัศวินและม้าสินธพ ชาติอาชาไนย และช้างใหญ่ชาติกุญชรที่เขาฝึกแล้วก็ประเสริฐ แต่คนผู้ฝึกตนดีแล้ว ประเสริฐกว่าสัตว์พิเศษเหล่านั้น  

    Excellent are trained mules, so are the thoroughbred horses of Sindh, and noble fighting elephants. But yet more excellent is the man who has tamed himself.

     ๓๒๓ น หิ เอเตหิ ยาเนหิ              คจฺเฉยฺย  อคตํ ทิสํ
    ยถาตฺตนา สุทนฺเตน                      ทนฺโต ทนฺเตน คจฺฉติ

    บุคคลผู้มีตนอันฝึกแล้ว  ฝึกดีแล้ว ย่อมไปสู่ที่ไม่เคยไป(นิพพาน) ได้ฉันใด บุคคลจะไปสู่ที่ไม่เคยไปด้วยญานทั้งหลายเหล่าน้ันก็หามิได้ ฉันนั้น 

     Not by such vehicles as these would one go to the untravelled region, as goes a controlled one through his subduced and well-trained self.

    ๓๒๔.ธนปาลโล นาม กุญฺฺชโร        กฎกปฺปเภทโน ทุนฺนิวารโย
    พุทฺโธ กพฺฬํ น ภุญฺชติ                    สุมรติ นาควนสฺส กุญชโร

    ช้างชื่อธนปาลกะ ตกมันอย่างหนัก ห้ามยาก  ถูกเขาผูกไว้ไม่ยอมให้กินอาหาร ช้างย่อมครุ่นคิดถึงแต่ป่าช้าตลอดเวลา

    Hard to hold down is the great elephant called Dhanapalaka, in time of rut; being in chains he refuses his food.  He calls to mind the elephant forest.

    ๓๒๕. มิทฺธี ยทา โหติ มหคฺฆโส จ    นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี
    มหาวราโหว นิวาปปุฎโฐ                   ปุนปฺปุนํ กพฺภมุเปติ มนฺโท

     ในกาลใด บุคคลกินมาก เชื่องช้าง่วงเหงาหาวนอน กลิ้งไปมาเหมือนสุกรใหญ่ที่เขาปรนด้วยเหยื่อ ในกาลนั้นเขาย่อมมีปัญญาน้อยเขาห้องอยู่ร่ำไป

     When one is torpid, gluttonous, drowsy and rolling over and over is sleep, such a dull man, like a great hog nourished on fodder, again and again comes to rebirth.

     ๓๒๖. อิทํ ปุเร จิตฺตมจาริ จาริกํ      เยนิจฺฉกํ ยตฺถ กามํ ยถาสุขํ
    ตทชฺชหํ นิคฺคเหสฺสมิ โยนิโส         ทตฺถิปฺปภินฺนํ วิย องฺกุคฺคโห

    เมื่อก่อน จิตนี้ได้ท่องเที่ยวจาริกไปโดยอาการที่ปรารถนาในอารมณ์ที่ปรารถนาตามสบาย วันนี้แหละจักข่มจิตนั้่น ด้วยอุบายอันแยบคาย เหมือนนายควาญช้าง ข่มช้างที่ตกมันด้วยขอ ฉนั้น 

     Aforetime this mind went wandering as it liked, where it wished, at its own pleasure. But today, with attenivencess, I will thoroughly master it as a driver holds in a rutted elephant 

    ๓๒๗. อปฺปมาทรตา โหถ           สจิตฺตมนุรกฺขถ
    ทุคคา อุทฺธรถตฺตานํ                   ปงฺเก สตฺโตว กุญชโร

     เธอทั้งหลาย  จงยินดีในความไม่ประมาท จงตามรักษาจิตของตนไว้ จงถอนตนขึ้นจากหล่มอ เหมือนช้างผู้จมลงในโคลนถอนตนขึ้นได้ ฉนั้น

     
    Delight in heedfulness. Keep strict watch over your thoughts. Lift yourselves out of the slough of evil like an elephant sunk in the mire.

     ๓๒๘.สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ        สทฺธี จรํ สาธุวิหาริธีรํ
    อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ          จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา

     ถ้าได้สหายผู้มีปัญญาเที่ยวไปด้วยกัน  เป็นปราชญ์ยังประโยชน์ให้สำเร็จอยู่  บุคคลนั้นก็พึงปลอดภัยจากอันตรายทั้งปวงได้ เบิกบานใจ มีสติเที่ยวไปกับสหายอื่น

     ๓๒๙. โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ      สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริธีรํ 
     ราชาว รฎฐํ วิชิตํ ปหาย                 เอโก จเร มาตงฺรญฺเญว นาโค 

     ถ้าหากไม่ได้สหายผู้มีปัญญาเที่ยวไปด้วยกัน เป็นปราชญ์ยังเป็นประโยชน์ให้สำเร็จอยู่ บุคคลนั้นก็ควรเที่ยวไปคนเดียวเหมือนพระ
ราชาทรงละแว่นแคว้น ที่ทรงชำนะแล้ว  และเหมือนพญาช้าง ผู้เที่ยวไปตัวเดียวในป่า ฉนั้น

     IF you conget no friend to go with you who is prudent leading a virtuous life and wise, then like a king departing from a conquered country, or like the elephant in the forest, go your way alone.

    ๓๓๐. เอกสฺส จริตํ เสยฺโย นตฺถิ พาเล สหายตา
    เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิร
    อปฺโปสฺสุกฺโก มาตงฺครญฺเญว นาโค

    เที่ยวไปคนเดียวดีกว่า เพราะไม่ต้องมีคนโง่เป็นสหาย ควรเที่ยวไปคนเดียวและไม่ทำชั่ว ควรเป็นผู้มักน้อย  เหมือนพญาช้างผู้เที่ยวไปตัวเดียวในป่า ฉนั้น

    It is better to live alone; with the foolish there is no follow-ship. Living alone one avoids evil, and is free from care like an elephant that wanders through the forest.

    ๓๓๑. อตฺถมฺหิ ชาตมฺหิ   สุขา สหายา  ตุฎฐี สุขา ยา อิตรีตเรน
    ปุญฺญํ สุขํ ชีวิติสงฺยมฺหิ   สพฺพสฺส ทุกฺขสฺส สุขํ ปหานํ 

    สหายน้ำสุขมาให้ ในเมื่อเกิดความต้องการ ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้เป็นสุข บุญนำสุขมาให้ ในเมื่อสิ้นชีวิต การละความทุกข์ทั้งหมดได้ เป็นสุข

     Goof is friend in need. Good is contentment with what ever betides. Good is a store of merit at the end of life.  Good is it to leave all sorrow behind.

    ๓๓๒. สุขา มตฺเตยฺยตา โลเก อโถ เปตฺตยฺยตา สุขา
    สุขา สามญฺญตา โลเก           อโถ พฺรหมญฺญตา สุขา

    การเกื้อกูลมารดา เป็นสุขในโลก อนึ่งการเกื้อกูลบิดาก็เป็นสุข การเกื้อกูลสมณะ(ฤาษี) ก็เป็นสุขในโลก การเกื้อกูลพราหมณ์ก็เป็นสุข

     Good is it to honour mother; good is it to hounour father.  Good is it to honour ascetics, and good is it to honour the Noble Ones.

     ๓๓๓. สุขา ยาว ชรา สีลํ     สุขา สทฺธา ปติฎฐิตา
     สุโข ปญฺญายปฎิลาโภ       ปาปานํ อกรณํ สุขํ

    ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา ศรัทธาต้ังมั่นแล้วนำสุขมาให้ การได้ปัญญาเป็นเหตุให้เกิดสุข  การไม่ทำความชั่วทุกกรณีเป็นความสุข

    Good is practice of virtue one's whole lifelong,Good is confidenec that stands firm.  Good is the acquisition of wisdom.  Good is abstience from evil.

พระธรรมบทคำโคลง

     ๓๒๐. อดทนคำใส่ร้าย                 ของพาล ชนแฮ

    ดั่งพระยาคชาธาร                         ทัพหน้า

    ไม่หวั่นลูกธนูสาร                          ข้าศึก ยิงแฮ

    เพราะเหตุชนโฉดช้า                     ใส่ร้าย ใส่ความ ฯ

    ๓๒๑.ช้างทรงกษัตริย์เจ้า              จอมพล
    เป็นสง่าท่ามกลางชน                    แวดล้อม
    ชนผู้ฝึกหัดตน                               ดีเลิศ แล้วแฮ
    ย่อมอดทนทั้วพร้อม                      ต่อผู้ ล่วงเกิน ฯ

    ๓๒๒.ม้าทรงออกศึกม้า                 อาชา ไนยเฮย
    ช้างคึกคือพญาคชา                      ชาติกล้า
    สองสัตว์ประเสริฐสา-                     มารถรบ ศึกแฮ
    คนเลิศกว่าช้างม้า                          เมื่อรู้ ฝึกตน ฯ

   ๓๒๓. สารถีผู้ฝึกม้า                        เนืองเนือง
    ย่อมขี่ม้าสู่เมือง                              สู่เหย้า
    ชนผู้ฝึกจิตเรืองเมลือง                   รุ่งโรจน์ แล้วแฮ
    ย่อมจักพาตนเข้า                           สู่เมื้อ เมืองเกษม ฯ

    ๓๒๔.ธนปาลกะช้าง                       ตกมัน
    ย่อมยากบังคับมัน                           ผูกไว้
    ย่อมไม่จับน้ำอัน                             หญ้าโอช อ้อยแฮ
    คลุ้มคลั่งคืนป่าไม้                          มุ่งเข้า คืนโขลง ฯ

    ๓๒๕.ตะกละกินจุอ้วน                   นอนนาน
    กินอิ่มเกียจการงาน                       ทอดทิ้ง
    หมูซึ่งเสพอาหาร                          ขุนอิ่ม ท้องแฮ
    คนโง่ทึ่มนอนกลิ้ง                         เกิดแล้ว ตายไป ฯ

     ๓๒๖. ก่อนนี้ใจข้าปล่อย              ตามใจ
    ฟุ้งซ่านเที่ยวท่องไป                     ทั่วหล้า
    บัดนี้จิตข้าไกร                               กลับแน่ว แน่แฮ
    เฉกเช่นควาญช้างกล้า                  จับช้าง ตกมัน ฯ

    ๓๒๗.พวกเธอจงอย่าพลั้ง             เผลอตัว
    ระมัดระวังจิตกลัว                          กิเลสร้าย
    สำรวมจิตกลัว                               ประมาท
    ดั่งพระยาช้างย้าย                         บาทพ้น หล่มโคลน ฯ

    ๓๒๘.หากว่ามีมิตรแท้                   สักคน
    เป็นเพื่อนตายเดินหน                    ห่างเศร้า
    มีสติประพฤติตน                           แต่ชอบ ธรรมแฮ
    ย่อมรอดตายมิเข้า                        สู่ห้วง อันตราย ฯ

    ๓๒๙.หากมิพบมิตรแท้                 สักคน
    ผู้ฉลาดประพฤติตน                      ชอบแท้  
    ก็ควรแต่เดินหน                            โดยโดด เดี่ยวแฮ
    ดั่งพระยาช้างแล                           กษัตริย์ไร้   บริวาร ฯ

    ๓๓๐. เดินทางท่องเที่ยวด้วย       เดียวดาย
    ดีกว่ามีมิตรสหาย                          ชั่วช้า
    อิสระเบิกบานสบาย                       ละบาป กรรมแฮ
    ดั่งพระยาช้างกล้า                         ท่องพื้น ไพรเขียว ฯ

    ๓๓๑.มีเพื่อนตายย่อมได้               ความสนุก
    สันโดษย่อมเป็นสุข                       ผ่องแผ้ว
    ทำบุญย่อมห่างทุกข์                      ในโลก สองแฮ
    ดับเหตุแห่งทุกข์แล้ว                      สุขแท้ แน่นอน ฯ

    ๓๓๒. จงรักต่อแม่แล้ว                   สุขศรี
   จงรักต่อพ่อมี                                  สุขซ้ำ
    จงรักต่อสงฆ์ดี                               ดลสุข เสมอแฮ
    จงรักพระเจ้าล้ำ                             เลิศด้วย สุขเกษม ฯ

   ๓๓๓.มีศีลเป็นสุขเข้า                    วัยชรา
    จิตมั่นในศรัทธา                            สุขแท้
    ปัญญาเกิดยิ่งพา                          เป็นสุข เกษมแฮ
    ไม่ก่อกรรมชั่วแล้                          สุขพ้น  เวรภัย ฯ   
        

    

  

    

     

พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง ตอน นิรยวคฺค

พระธรรมบทไตรพากย์ 

นิรยวคฺค

     ๓๐๖. อภฺตวาที นิรยํ อุเปติ                 โย วาปิ กตฺวา น กโรมิจฺจาห

     อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺติ                 นิหีนกมฺนา มนุชา ปรตฺถ

     คนพูดเท็จย่อมไปนรก อนึ่งผู้ที่ทำแล้วพูดว่า ฉันไม่ได้ทำก็ไปนรก แม้คนท้ังสองนั้นมีกรรมเลวทราม ละไปแล้วย่อมเป็นผู้เสมอกันในโลกหน้า

     The liar goes to hell, also he who having done some thing declares, that he has not done it.  There two, the men of base actions, share the same fate herealter.

     ๓๐๗.กาสาวกณฺฐา   พหโว            ปาปธมฺมา อสญฺญตา

     ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ                     นิรยนฺเต อุปปชฺชเร

     คนเป็นอันมากมีผ้ากาสวะพันคอ มีธรรมชั่วไม่สำรวมเป็นคนเลวย่อมเข้าถึงนรก เพราะกรรมชั่ว

     There are many impostors who wear yellow robes but are ill-natured and uncontrolled.  There wicked persons are born in hell on account of their evil deeds.

     ๓๐๘. เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต   คตฺโต อคฺคิสิขูปโม

     ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล            รฎฺฐปิณฑํ อสญฺญโต

     คนทุกศีลกินก้อนเหล็กที่ร้อนเหมือนเปลวไฟ  ดีเสียกว่าคนทุศีล ไม่สำรวม กินก้อนข้าวของชาแว่นแคว้ร จะประเสริฐอะไร 

      It is far better to swallow a red-hot iron ball issuing flames than to eat as an immoral, uncon

     ๓๐๙.จตฺตาริ ฐานานิ นโร ปมตฺโต     อาปชฺชติ ปรทารูปเสวี
     อปฺญญลาภํ น นิกามเสยฺยํ                นินฺทํ ตตียํ นิรยํ จตุตฺถํ

     นรชนผู้ประมาทเข้าไปคบหาภรรยาของผู้อื่น ย่อมถึงฐานะ  ๔ อย่างคือ ได้บาป นอนไม่หลับตามประสงค์ ได้รับการติเตียนเป็นที่ ๓ นรกเป็นที่ ๔

     Four misfortunes befall a headless man who commits adultery; demerit, uneasy slumbers, ill repute as the third, and purgatory as the fourth.

     ๓๑๐. อปุญญลาโภ จ คตี จ ปาปิกา   ภีตสฺส ภีตาย รตี จ โถกิกา
     ราชา จ ทณฺฑํ ครุกํ ปเณติ                  ตสฺมา นโร ปรทารํ นํ  เสเว

     บาปก็ดี คติที่จะไปก็เลวทราม  ชายก็ขลาดหญิงก็หวาดกลัว ความยินดีมีน้อย ทั้งพระราชาก็ย่อมลงอาญาอย่างหนัก เพราะฉนั้นนรชนไม่พึงคบหาภรรยาของผู้อื่น 

     There is acquistion of demerit, an unhappy birth in the future; brief is the joy of the frighted man and woman ; and the King himself imposes heavy punishment.  Therefore let no man resort to another's wife.

     ๓๑๑. กุโส ยถา ทุคฺคหิโต           หตฺถเมวานุกนฺตติ
    สามญญํ ทุปฺปรามฎฐํ                   นิรยายูปกฑฺฒติ

     หญ้าคาที่จับไม่ดี  ย่อมบาดมือฉันใด ความเป็นสมณะที่ประพฤติไว้ไม่ดี ก็ย่อมเข้าไปในนรกฉันนั้น 

     Just as Kasa grass not rightly laid hold of, cuts the hand that seizes it, so the ascetic  life, wrongly handled, drags one to hell.

     ๓๑๒. ยํ กิญจิ สิถิลํ กมฺมํ               สงฺกิสิฎฐญฺจ ยํ วตํ
     สงฺฺกสฺสรํ พฺรหฺมจริยํ                      น ตํ โหติ มหาปฺผสํ

     กรรมที่ย่อหย่อน๑ วัตรอันเศร้าหมอง๑ พรหมจรรย์ที่มีความรังเกียจ ๑ สามอย่างนั้นมีผลไม่มาก 

     Any loose act, any corrupt observance, a Holy Life not lived whole-heartedly, - this Yields but little fruit.

     ๓๑๓. กยิรา เจ กยิราเถนํ              ทฬฺหเมนํ ปรกฺกเม
    สิถิโล หิ ปริพฺพาโช                       ภิยฺโย อากิรเต รชํ

     หากจะทำกรรมอะไร ก็พึงทำกรรมนั้นให้จริงๆ พึงบากบั่นให้มั่นคง เพราะบรรพชาที่ย่อหย่อน ย่อมโปรยธุลียิ่งขึ้น

     What by thee ought to be performed, carry it out with all vigour.  A half-hearted professor of the homeless life spreads much evil  about.

     ๓๑๔. อกตํ ทุกฺกตํ เสยฺโย            ปจฺฉา  ตปฺปติ ทุกฺกตํ
     กตญเจ สุกตํ เสยฺโย                     ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ

     กรรมชั่วไม่ทำเสียเลยดีกว่า  เพราะกรรมชั่วที่ทำแล้วย่อมแผดเผาในภายหลัง  ส่วนกรรมดีที่ทำแล้ว ดีกว่า เพราะไม่ต้องเดือดร้อนในภายหลัง 

      Better lelt undone is the evil deed, for a misdeed toments one afterwards.  Better done is the deed that is good, which, being done, brings no repentance to the doer.

     ๓๑๕.นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ              คุตฺตํ สนฺตรพาหิรํ
     เอวํ โคเปถ  อตฺตานํ                   ขโณ โว มา อุปจฺจคา
     ขณาตีตา หิ โสจนฺติ                   นิรยมฺหิ สมปฺปิตา

      เมืองชายแดน เขาย่อมคุ้มครองทั้งภายในและภายนอกฉันใด เธอทั้งหลายจงคุ้มครองตนฉันน้ัน ขณะอย่าล่วงเลยเธอทั้งหลายไปเสีย เพราะเหล่าชนผู้ล่วงเลยขณะแล้ว ยัดเยียดกันอยู่ในนรก ย่อมเศร้าโศก 

     like a border city that is closely guarded within and with out, so guard yourself.  Relax not your watch even for a moment. Those who are slack even for a moment, lament when they come to the Niraya-wold.

    ๓๑๖. อลชฺชิตา เย ลชฺชนฺติ         ลชฺชิตา เย น ลชฺชเร
     มิจฺฉาทิฎฐิสมาทานา                  สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ

     สัตว์ทั้งหลายละอายด้วยสิ่งไม่ควรละอาย  ไม่ละอายด้วยสิ่งที่ควรละอาย ยึดมั่นในความเห็นผิด ย่อมไปสู่ทุคติ

     Those who are ashamed of what is not shameful, and unashamed of what is shameful, such beings, embracing false views, go to the woeful state.

     ๓๑๗. อภเย จ ภยทสฺสิโน            ภเย จาภทสฺสิโน
    มิจฺฉาทิฎฐิสมาทานา                     สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ

     สัตว์ทั้งหลายเห็นภัยในสิ่งที่ไม่เป็นภัย ไม่เห็นภัยในสิ่งที่เป็นภัย ยึดมั่นในความเห็นผิด ย่อมไปสู่ทุคติ

     Those who see fear in the non- fearsome, and do not see fear in the fearsome, such beings, embracing false views, go to the woeful state.

     ๓๑๘. อวชฺเช วชฺชมติโน             วชฺเช จาวชฺชทสฺสิโน
     มิจฺฉาทิฎฐิสมาทานา                   สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ

     สัตว์ทั้่งหลายมีความรู้เห็นโทษในสิ่งที่ไม่มีโทษ เห็ฯว่าไม่มีโทษในสิ่งที่เป็นโทษ ยึดมั่นในความเห็นผิด ย่อมไปสู่ทุคติ

     Those who think there is evil where is none, and do not see evid where evil is, such beings, embracing false views, go to the woeful state.

     ๓๑๙. วชฺชญฺจ วชฺชโต ญตฺวา        อวชชฺญฺเจ อวชฺชโต
    สมฺมาทิฎฐิสมาทานา                      สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ

    ส่วนสัตว์ทั้งหลาย รู้สิ่งที่เป็นโทษโดยเป็นโทษ รู้สิ่งที่ไม่เป็นโทษ โดยไม่เป็นโทษ ยึดมั่นในความเห็นชอบ ย่อมไปสู่สุคติ

     Knowing wrong as wrong and right as right, they cmbrace right views and go to a happt state.

พระธรรมบทคำโคลง

     ๓๐๖. ผู้พูดกะล่อนลิ้น                กลับกลอก

     ผู้ที่ทำแล้วบอก                          เปล่าปลิ้น

    คนสองพวกพูดหลอก                 ลวงท่าน

    เขาย่อมตกนรกสิ้น                      โลกหน้า เสมอกัน ฯ

    ๓๐๗.ท่านผู้นุ่งห่มผ้า                   กาสาว พัสตร์เฮย

    ประพฤติกายวาจา                        ชั่วช้า

    ไม่ระมัดกิริยา                               วจีจิต ตนแฮ

    ย่อมทุกข์เวทนากล้า                    อยู่ก้น อเวจี ฯ

    

    ๓๐๘. กลืนก้อนเหล็กลุกกล้า        เป็นไฟ แดงแฮ

    ดีกว่าทุศีลใจ                                หยาบด้าน

    ประพฤติผิดวินัย                           สมณะ รูปแฮ

    กินซื่งข้าวชาวบ้าน                       ตักให้ ทำบุญ ฯ

    ๓๐๙.ชายที่หลงเล่นชู้                  ภรรยา ท่านแฮ

    มีเคราะห็หนึ่งบาปหนา                 แน่แท้

    หนึ่งนอนไม่สุขา                          เสียชื่อ เสียงแฮ

    หนึ่งย่อมตกนรกแต้                      ต่ำเบื้อง อเวจี ฯ

    ๓๑๐.เล่นชู้สถานหนึ่งต้อง           บาปมหันต์

    สถานหนึ่งต้องราชทัณฑ์             ทุกข์กล้า

    สถานหนึ่งย่อมสะดุ้งฝัน               ร้ายอยู่ เนื่องแฮ

    สถานหนึ่งเกิดภพหน้า                 ชั่วร้าย ต่ำทราม ฯ

    ๓๑๑.หญ้าคาจับพลาดพลั้ง         บาดมือ 

    ชีวิตพรหมจรรย์ถือ                       บวชนั้น 

    ประพฤติไมชอบคือ                      คมมีด บาดแฮ

    ย่อมฉุดลงนรกชั้น                         ต่ำห้วง อเวจี ฯ

    ๓๑๒.ผู้บวชศีลด่างพร้อย             เศร้าหมอง

    ประพฤติพรหมจรรย์ดอง              บาปไว้

    ย่อหย่อนวินัยครอง                      ใจไม่ สงบแฮ

    ปฎิบัติเช่นนี้ไซร้                           เสื่อมสิ้น มรรคผล ฯ

    ๓๑๓. จักทำสิ่งหนึ่งแล้                 สิ่งใด

    รีบเร่งกระทำใน                             บัดน้ัน

    บากบั่นมั่นคงใจ                            จริงลุ ผลนา

    เลยละกิเลสกั้น                             จิตพร้อม พรหมจรรย์ ฯ

    ๓๑๔. กรรมชั่วแม้เล็กน้อย           อย่าทำ เลยนา

    จักก่อเกิดบาปกรรม                     เดือดร้อน

    กรรมดีจึ่งเร่งดำ-                          ริเริ่ม ทำเฮย

    ไม่ก่อเกิดกรรมย้อน                     บาปให้ ภายหลัง ฯ    

    ๓๑๕.จงป้องกันปิดป้อง              ตนดี

    เพราะบาปคือไพรี                      สุดร้าย

    อย่าพลาดท่าเสียที                    ทำชั่ว เทียวนา

    จักตกนรกลงท้าย                      แต่ทั้ง ยังเป็น ฯ

    ๓๑๖.ไม่ควรอายอิดเอื้อน          อับอาย 

    สิ่งที่ควรอายกลาย                    กลับกล้า

    สัตว์โลกที่มุ่งหมาย                   เห็นผิด

    ทุคติในภพหน้า                         แน่แท้ จักถึง ฯ

    ๓๑๗.ไม่ควรกลัวกลับคร้าม       ขามกลัว

    สิ่งที่ควรกลัวตัว                         กลับกล้า

    สัตว์โลกที่เมามัว                       เห็นผิด

    ทุคติในภพหน้า                         แน่แท้ จักถึง ฯ

    ๓๑๘. ไม่มีโทษกลับท้อ           เห็นโทษ

    สิ่งที่มีโทษโปรด                      ไขว่คว้า

    สัตว์โลกที่เฉาโฉด                    เห็นผิด

    ทุคติในภพหน้า                        แน่แท้ จักถึง ฯ

   ๓๑๙.สิ่งไม่มีโทษแล้ว              เห็นงาม

    สิ่งที่มีโทษทราม                      ว่าช้า

    สัตว์โลกที่เห็นตาม                   ชอบเช่น นี้แล

    สุคติในภพหน้า                         แน่แท้ จักถึง ฯ 

พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง ตอน ปกิณฺณกวคฺค

พระธรรมบทไตรพากย์

     ๒๙๐. มตฺตา สุขปริจฺจาคา                     ปสฺเส เจ วิปุสํ สุขํ

     จเช มตฺตาสุขํ ธีโร                                  สมฺปสฺสั วิปุลํ สุขํ

     ถ้าบุคคลเห็นความสุขอันไพบูลย์เพราะสละความสุขพอประมาณ นักปราชญ์ เมื่อเห็นความสุขอันไพบูลย์ ก็พึงสละความสุขพอประมาณเสีย

     If by renouncing a lesser happiness, one may behold a greater happiness, let the wise man, forsake the lesser, having regard to the greayer.

     ๒๙๑. ปรทุกขูปธาเนน                          โย อตฺตโน สุขมิจฺฉติ

     เวรสํสคฺคสํสฎโฐ                                   เวรา โส น ปริมุจฺจติ

     ผู้ใดปรารถนาความสุขแก่ตน ด้วยการก่อทุกข์ให้ผู้อื่น ผู้นั้นคลุกเคล้าเกลือกกลั้วด้วยเวร   ไม่พ้นจากเวรไปได้

     Whosoever seeks his own happiness by inflicting pain on other, is not released from hatred, being himself entangles in the tangles of hatred.

     ๒๙๒. ยญฺหิ กิจฺจํ ตทปวิทฺธํ                อกิจฺจํ ปน กยิรติ
     อุนฺนฬานํ ปมตฺตานํ                            เตสํ วฑฺฒนฺติ อาสวา

     ผู้ทอดทิ้งกิจอันควรทำ แต่กลับทำการอันไม่สมควรจะทำ มีมานะฟูขึ้น เป็นผู้ประมาท อาสวะของเขาย่อมเจริญ

     He neglects what ought to be done and does what ought not to be done, in him, who is puffed up and neglectful defilements increase.

     ๒๙๓. เยสญฺจ สุสมารทฺธา           นิจฺจํ กายคตา สติ
     อกิจฺจนฺเต น เสวนฺติ                     กิจฺเจ สาตจฺจการิโน
    สตานํ สมฺปชานานํ                       อฎฺฐํ คจฺฉนฺติ อาสวา

     ส่วนชนเหล่าใด ปรารภสติอันไปในกายเป็นนิตย์ด้วยดี ไม่ข้องแวะกิจอันไม่ควรทำ ทำกิจที่ควรทำติดต่อกัน อาสวะของชนเหล่าน้ันผู้ซึ่งมีสติสัมปชัญญะ ย่อมถึงการต้ังอยู่ไม่ได้ 

    Those who always earnestly practise the meditation of the nature of the body, who follow not after what ought not to be done, who pursue perseveringly what ought to be done, of these, the mindful and recollecsted, defilements come to and end.

     ๒๙๔. มาตรํ ปิตรํ หนฺตวา           ราชาโน เทฺว จ จตฺติเย
    รฎฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา                    อนิโฆ ยาติ พราหฺมโณ

    พราหมณ์ฆ่ามารดา(ตัณหา) ฆ่าบิดา(อหังการ) และฆ่ากษัตริย์ท้ังสอง(สัสสตทิฎฐิและอุจเฉททิฎฐ) ฆ่าแว่นแคว้นพร้อมท้ังขุนส่วย (สังสารวัฎ) เสียได้แล้ว ไม่มีทุกข์ติดตามไป

     Having slain mother, farther, two warrior kings, and having destr oyed a country together with its revenue officer, ungrieving goes the Brahman.

     ๒๙๕. มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา                 ราชาโน เทฺว จ โสตฺถิเย
     เวยฺยคฺฆปญจมํ หนฺตฺวา                    อนิโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ

     พราหมณ์ฆ่ามารดา(ตัณหา ) ฆ่าบิดา (อหังการ) และฆ่าพราหมณ์ท้ังสอง (สัสสตทิฎฐและอุจเฉททิฎฐิ) ฆ่านิวรณ์ซึ่งมีวิจิกิจฉาเป็นอันเหมือนทางเสือโคร่งเป็นที่ห้าแล้วไม่มีทุกข์

     Having slain mother and father, two Brahman king, and having destroyed the( path haunted by a) tiger, as the fifth, ungrieving goes the Brahmin.

     ๒๙๖. สุปฺปพุทธํ ปพฺชฺฌนฺติ              สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                          นิจฺจํ พุทธคตา สติ

    สาวกของพระโคตมผู้มีสติไปในพระพุทธเจ้าเป็นประจำทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The disciples of Gautama are always well awake, their thought is always, day and night, set on the Buddha.

     ๒๙๗. สุปฺปพุทธํ ปพฺชฺฌนฺติ           สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                        นิจฺจํ ธมฺมคตา สติ

     สาวกของพระโคตมผู้มีสติไปในพระธรรมเป็นประจำ ทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The disciples of Gautama are always well awake; their thought is always, day and night, set on the Law.

     ๒๙๘. สุปฺปพุทธํ ปพฺขฌนฺติ   สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                นิจฺจํ สํมคตา สติ 

     สาวกของพระโคตมผู้มีสติไปในพระสงฆ์เป็นประจำทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The disciples of Gautama are always well awake; their thought is always, day and night, set on the Order.

     ๒๙๙. สุปฺปพุทฺธํ ปพฺุพฌนติ     สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                  นิจฺจํ กายคตา สติ

    สาวกของพระโคตมผู้มีสติไปในกายเป็นประจำ ทั้งกลางวันกลางคืน ย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The disciples of Gautama are always well awake; their thought is always, day and night, set on the(nauture of the) body.

     ๓๐๐. สุปิปพุทฺธํ ปพฺชฌนฺติ          สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                      อหึสาย รโต มโน

     สาวกของพระโคคมผู้มีใจยินดี ในความไม่เบียดเบียนทั้งกลางวันกลางคืน  ย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The discrples of Gautama are always well awake; their mind, day and night, delights in abstinence from harm( conpassion, love)

     ๓๐๑. สุปฺปพุทธํ ปพุชฌนฺติ            สทา โคตมสาวกา
     เยสํ ทิวา จ รตฺโต จ                        ภาวนาย ร โต มโน

     สาวกของพระโคคมผู้มีใจภาวนาทั้งกลางวันกลางคืนย่อมตื่นจากความหลับอยู่ทุกเมื่อ 

     The disciples of Gautama are always well awake; their mind, day and night, delights in meditation.

     ๓๐๒. ทุปฺปพฺพชํ ทุรภิรมํ            ทุราวาสา ฆรา ทุกฺขา
    ทุกฺโขสมานสํวาโส                     ทุกฺขานุปติตทฺธคู

     การบวชเป็นของยาก ยินดียาก เรือนที่ครองไม่ดีก็ไม่เป็นทุกข์ อยู่กับคนที่ไม่เสมอกันย่อมถูกความทุกข์ติดตามไป เพราะฉนั้นไม่ควรเป็นผู้เดินทางไกลและไม่ควรเป็นผู้ถูกความทุกข์ติดตาม

     Difficult is renunciation, difficult is it delight therein.  Hard is it also to live the houschold life.  Painful is association with unequals; painful also is it to transmigrate in Sansara.  There be not a mere aimless wanderer supject to pain.

     ๓๐๓. สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน     ยโส โภคสมปฺปิโต
     ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ                        ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต

     บุคคลผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยยศและโภคะ จะไปสู่ถิ่นใดๆ ก็มีผู้บูชาในถิ่นนั้นๆ

     He who is full faith and virstue, possessed of repute and wealth, in whatever land he travels, he repected everywhere.

   ๓๐๔. ทูเร สนฺโต ปกาสนฺติ           หิมวนฺโตว ปพฺพโต
   อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ                   รตตึ ขิตฺตา ยถา สรา

     สัตบุรษย่อมปรากฎไกลเหมือนภูเขาหิมพานต์ อสัตบุรุษย่อมไม่ปรากฎแม้ในที่นี้เหมือนลูกศรที่ยิงไปในราตรี

     From afar are the righyeous to be seen even like the Snowy range. But the unrighteous are not seen any more than arrows shot by night.

     ๓๐๕. เอกาสนํ เอกเสยิยํ              เอโก จรมฺตมนฺทิโต
     เอโก ทมยมตฺตานํ                        วนฺนเต รมิโต สิยา

     ภิกษุทั้งหลายยึดการนั่งคนเดียว นอนคนเดียว การเดินคนเดียวไม่เกียจคร้าน ฝึกฝนตนอยู่ผู้เดียว พึงเป็นผู้ยินดีในป่า

     He who sits alone, rests alone, walks alone, he who is strenuous and subbues self alone, will find delight in the solitude of the forest.

พระธรรมบทคำโคลง

     ๒๙๐. สละสุขเพียงชั่วคร้ัง                   ชั่วคราว

     จักสุขยิ่งยืนยาว                                   กว่าน้ัน

     บัณฑิตทราบเรื่องราว                          ดีดั่ง นี้นา

     จึงละสุขน้อยคร้ัน                                 สุขได้ ไพบูลย์ ฯ

     ๒๙๑. ผู้ใดหาสุขให้                             แก่ตน

     แต่ก่อทุกข์แก่คน                                 อื่นไซร้

     ผู้นั้นก่อเวรวน                                      เวียนใส่ ตนแฮ

     ไป่สุดสิ้นเวรได้                                   ทุกข์ด้วย กาลนาน ฯ

     ๒๙๒. กิจที่ถูกต้องไม่                         ขวนขวาย

     มิใช่กิจวุ่นวาย                                     ไขว่คว้า

     มัวเมาประมาทหมาย                          มานะ ผิดแฮ

     อาสวะกิเลสกล้า                                แก่ผู้  นั้นแล ฯ

     ๒๙๓. กิจที่ถูกต้องเร่ง                       ขวนขวาย

     มีสติสำรวมกาย                                 อยู่แล้ว

     มีสัมปชัญญะหมาย                           มิประ มาทแฮ

     จึงละกิเลสแผ้ว                                 ผ่องพ้น เวรภัย ฯ

     ๒๙๔. พราหมณ์ผู้ฆ่าแม่ท้ัง              บิดา

     ปลงชีพพระราชา                             มอดม้วย

     ทำลายรัฐและนา                             ยกรัฐ บาลแฮ

     จึงจักท่องเที่ยวด้วย                        สะดวกไร้ ทุกข์ผอง ฯ

     ๒๙๕. พราหมณ์ผู้ฆ่าแม่ท้ัง              บิดา

     ฆ่าทวิราชา                                       มอดม้วย

     ปิดปัญจะมรรคา                                ของพยัคฆ์ ร้ายแฮ

     จึงจักท่องเที่ยวด้วย                          สะดวกแล้ ปลอดภัย ฯ

     ๒๙๖.สาวกพระพุทธเจ้า                    จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกพุทธคุณไป                               ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                         ยามตื่น อยู่แฮ
     ย่อมจักมีสติเข้า                                 สู่เบื้อง พุทโธ ฯ

     ๒๙๗.สาวกพระพุทธเจ้า                   จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกธรรมคุณไป                               ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                         ยามตื่น อยู่แฮ
     ยามจักมีสติเข้า                                  สู่เบื้อง ธรรมโม ฯ

     ๒๙๘.สาวกพระพุทธเจ้า                    จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกสังฆคุณไป                                ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                         ยามตื่น อยู่แฮ
     ย่อมจักมีสติเข้า                                 สู่เบื้อง สังโฆ ฯ

     ๒๙๙.สาวกพระพุทธเจ้า                    จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกกายคติไป                                  ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                          ยามตื่น อยู่แฮ
     ย่อมจักมีสติเข้า                                  สู่เบื่อง กาโย ฯ

     ๓๐๐. สาวกพระพุทธเจ้า                     จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกอหิงสาไป                                  ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                          ยามตื่น อยู่แฮ
      จึงจักยินดีเข้า                                    สู่ห้วง อหิงสา ฯ 

     ๓๐๑. สาวกพระพุทธเจ้า                    จอมไตร โลกเฮย
     รำลึกภาวนาไป                                   ค่ำเช้า
     ตลอดวันตลอดคืนใน                          ยามตื่น อยู่แฮ
     จึงจักยินดีเข้า                                     สู่พื้น ภาวนา ฯ

     ๓๐๒. การออกบวชไม่สู้                     อภิรมย์ นักแฮ
     การอยู่ครองเรือนจม                          ทุกข์แท้
     การอยู่ร่วมคู่สม                                  สุดทุกข์
     จึงอย่านอนทุกข์แปล้                         เปื่ยมด้วย สงสาร ฯ

     ๓๐๓. ผู้ศรัทธามั่นด้วย                       รัตนตรัย
     ผู้มั่นศีลวินัย                                        แน่แท้
     มียศและโภคัย                                   มั่งคั่ง
     ไปประเทศใดแล้                               ท่านล้วน นับถือ ฯ

     ๓๐๔. คนดีถึงอยู่ด้าว                        แดนไกล
     เด่นดังหิมาลัย                                   ลูกนั้น
     คนชั่วอยู่ชิดใคร                                และมืด มนแฮ
     ดั่งลูกศรยิงดั้น                                  ดิ่งด้วย ราตรี ฯ

     ๓๐๕. ควรนอนควรนั่งด้วย                 คนเดียว
     เดินแต่คนเดียวเปรียว                        ปลอดแท้
     ฝึกตนข่มจิตเสียว                              สันโทษ
     อยู่แต่ป่าเปลี่ยวแล้                            อย่าคร้าน นานดี ฯ

                                   

     

    

พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง ตอน มคฺควคฺค

พระธรรมบทไตรพากย์

มคฺควคฺค

     ๒๗๓.มคฺคานฎฐงคิโก เสฐโฐ             สจฺจานิ จตฺโร ปทา 

    วิราโค เสฎโฐ ธมฺมานํ                         ทิปทานญฺจ จกขฺมา

     ในบรรดาทางทั้งหลาย  ทางประกอบด้วยองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด  ในบรรดาสัจจะทั้งหลาย  สัจจะ ๘ ข้อประเสริฐที่สุดในบรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะประเสริฐทึ่่สุด

     Best of parths is the Eightfold Path; best of truth are the Four( Noble Thuths) . Best of conditions is Passionlessness; best of bipeds is the Secing One,( the Man of Vision)

     ๒๗๔. เอโสว มคฺโค นตฺถญฺโญ      ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา
     เอตญฺหิ ตุมฺเห ปฎิปชฺชถ                มารสฺเสตํ ปโมหนํ

     ในบรรดาสัุตว์สองเท้าทั้งหลาย  พระตถาคตผู้มีจักษุประเสริฐที่สุด ทางนี้เท่าน้ันทางอื่นไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัศนะ พวกเธอจงเดินทางนี้แหละ ทางนี้เป็นทางที่หลงของมาร

     This is the only; none other is there that leads to the vision of the Pure.  Enter upon this Way; this is the bewidement of Mara.

     ๒๗๕. เอตญฺหิ ตุมฺเห ปฎิปนฺนา    ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถ
     อกฺขาโต เว มยา มคฺโค                อญฺญาย สลฺลสนฺหถนํ

     พวกเธอเดินทางนี้แหละ จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้  เรารู้ทางที่จะถอนความโศก แล้วจึงบอกทางแก่พวกเธอ 

     Walking this Way you shall make an end of suffering.  This is the Way made known by me when I had learnt to remove all darts.

     ๒๗๖. ตุมฺเหตหิ กิจฺจมาตปฺปํ         อกฺฺขาตาโร ตถาคตา
     ปฎิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ                    ฌายิโน มารพนฺธนา

     พวกเธอจงทำความเพียรด้วยตนเอง  ตถาคตเป็นแต่ผู้บอกทางให้ปฎิบัตตามมีเพียรเพ่ง จักพ้นจากเครื่องผูกของมารได้ 

     You yourselves should make an efforyt; the Awakened Ones are only teacher.  The devoted to mediation arrive at release from the bonds of Mara.

     ๒๗๗. สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ต   ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ
     อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข                     เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา

     เมื่อใด บุคคลเห็นด้วยปัญญว่า สังขารท้ังหลายไม่เที่ยง เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์นั้นแหละเป็นทางแห่งความบริสุทธิ์ 

     All compounded things are transient; when one sees this with wisdom, than one becomes disgusted of the painful.  This is the Path to Purity.

     ๒๗๘. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา ติ      ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ
     อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข                       เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา

     เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารท้ังหลายเป็นทุกข์ เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์น้ันแหละ เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์ 

     All compounded things are frautht with pain', when in wisfom one sees this, then he is aweary of the painful.  This is the Path to Purity.

     ๒๗๙. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ติ        ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ
     อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข                       เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา

     เมื่อใด บุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ธรรมทั้งหลาย(ขันธ์๕) เป็นอนัตตา เมื่อนั้นย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นั่้นแหละเป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

     All things whatsoever are unsubstantial', when in wisdom one sees this, then he is aweary of the painful,this is the Path to Purity.

     ๒๘๐. อุฎฺฐานกาลมฺหิ อนุฎฐหาโน ยุวา พลี อาลสิยํ อุเปโต
     สํสนฺนสงฺกปฺปมโน  กุสิโต               ปญฺญาย มคฺคํ อลโส น วินฺทติ

     ผู้ไม่หมั่นในกาลที่ควรหมั่น ยังหนุ่มมีกำลัง เข้าถึงความเกียจคร้าน มีใจที่มีความดำริอันจมเสียแล้ว  ขี้เกียจขี้คร้าน ย่อมไม่พบทางแห่งปัญญา 

     The idler who strives not when he should strive, who, though young and strong, is slothful, is feeble in maintaining right-mindedness, is sluggish and inert, such a one finds not the way to wisdom.

     ๒๘๑. วาจานุรกฺขี มนสา สุสํวฺโต        กาเยน จ อกฺสลํ น กยิรา
     เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย              อาราธเย มคฺคํ อิสิปฺปเวทิตํ

     พึงชำระกรรมบทสามประการนี้ให้บริสุทธิ์ คือหมั่นรักษาวาจา ระวังใจและไม่ทำชั่วทางกาย จะพึงพบทางที่พระฤาษีมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ประกาศแล้ว

     Watchful of speech, well restrained in mind, let him do no evil in deed; let him purify these ways of action, and win the Path made known by the Sages.

     ๒๘๒. โยคา เว ชายตึ ภูริ                  อโยคา ภูริสงฺขโย
     เอตํ เทฺวธาปถํ ญตฺวา                        ภวา วิภวาย จ
     ตถตฺตานํ นิเวเสยฺย                            ยถา ภูริ ปวฑฺฒติ

     ปัญญาเกิดเพราะความประกอบ เมื่อไม่มีประกอบปัญญาก็หมดสิ้นไป บุคคลรู้ทางแห่งความเจริญ และความเสื่อมทั้งสองทางนี้แล้ว พึงตั้งตนไว้ในทางที่ปัญญาจะเจริญ

     Form concertration springs wisdom; it wanes from lack of concentration.  Knowing these two paths of increase and decrease(of wisdom), let him so conduct himself that wisdom may increase.

   ๒๘๓. วนํ ฉินฺทถ มา รุกฺขํ                  วนโต ชายต ภยํ 
     เฉตฺวา วนญฺจ วนฎฺฐญฺจ                   นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโว

     พวกเธอจงตัดป่า(กิเลส)  อย่าตัดต้นไม้ ภัยย่อมเกิดจากป่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอตัดป่าใหญ่ ป่าน้อยได้แล้ว  จักเป็นผู้หมดป่า

     Cut down the forest( of lust) but not mere tree. From the jungle( of lust) springs forth fear.  Cutting the forest and brushwood( of lust), be passionless, O bhikkhus.

     ๒๘๔. ยาว หิ วนโถ น ฉิชฺชติ           อณุมตฺโตปิ นรสฺส นาริสุ
     ปฎิพทฺธมโน ว ตาว โส                    วจฺโฉ ขีรปโกว มาตริ

     ป่าแม้เพียงนิดเดียวในนารีทั้งหลายของนรชน ยังไม่ถูกตัดให้ขาดไปตราบใด กระนั้นก็ยังมีใจพัวพันในนารีอยู่ตราบนั้น เหมือนลูกโคที่ยังดื่มนม มีใจพัวพันในแม่โคฉนั้น

     In so far one has not cut down the last little sapling of this jungle of the lust of man for woman, in so far his mind is in boudage, like the sucking calf to its mother.

     ๒๘๕.อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน        กุมฺทํ สารทิกํว ปาณินา
     สนฺติมคฺคเมว พุรูหย                     นิพฺพานํ สุคเตน เทสิตํ

     Cut off your craving as, with the hand, an autumn lily.  Give thyself to following the path of peace( of Nibbana)  made known by the Biesed One.

     ๒๘๖. อิธ วสฺสํ วสิสฺสามิ             อิธ เหมนฺตคิมฺหิสุ
     อิติ พาโล วิจินฺเตติ                     อนฺตรายํ น พุชฺฌติ

     คนพาลย่อมคิดไปว่า เราจักอยู่ในที่นี้ตลอดฤดูฝน จักอยู่ในที่นี้ตลอดฤดูหนาว และฤดูร้อน เขาย่อมไม่รู้จักว่าจะมีอันตราย 

     Here shall I live in the rains; here in the cold season, here in the summer' thus thinks the fool; but he does not realise the danger ( that may come inbetween).

     ๒๘๗. ตํ ปุตฺตปสุสมตฺตํ            พฺยาสตฺมนสํ นรํ
     สุคตํ คามํ มโหโฆว                   มจฺจ อาทาย คจฺฉติ

     มฤตยูย่อมฉุดคนผู้มัวเมาในบุตรและสัตว์ทั้งหลาย มีใจซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ เหมือนห้วงน้ำใหญ่พัดพาชาวบ้านผู้หลับไหลไป ฉนั้น 

     The doting man, whose delight is in the abundance of children and flocks, whose mind is set upon his holdings, death seizes and carries him off, as a great flood a sleeping village.

     ๒๘๘. น สนฺติ ปุตฺตา ตาฌาย    น ปิตา นปิ พนฺธวา
     อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส                    นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา

     บุตร ธิดา มารดา แม้พวกพ้องก็ไม่มีเพื่อเป็นที่ต้านทานในเมื่อคนถูกความตายครอบงำ ญาติทั้งหลายจะต้านทานได้น้้นไม่มีเลย

     There are no sons for protection, neither father nor  kinsmen. For him who is assailed by death no protection is there from kinsmen.

     ๒๘๙. เอตมตฺลาสํ ญตฺวา           ปณฺฑิโต สึลสํวุโต
     นิพพานคมนํ มคฺคํ                      ขิปฺปเมว วิโสธเย

     บัณฑิตทราบความจริงนี้แล้ว  จึงเป็นผู้สำรวมด้วยศีล รีบชำระทางไปนิพพานโดยเร็วพลันทีเดียว 

     Thoroughly knowing this fact, the wise man, restrained by morally, delays not to clear the Way that leads to Nibbaa.

พระธรรมบทคำโคลง

     ๒๗๓. มรรคแปดประเสริฐแท้                 ทางเลิศ

     อริยสัจสี่ประเสริฐ                                   สัจแท้

     วิราคะ ไม่เกิด                                         กิเลส เลิศแฮ

     ธรรมจักษุน้ันแล้                                     เลิศด้วย การเห็น ฯ

     ๒๗๔. มีทางเดียวเท่านั้น                       ดำเนิน ไปแฮ

     ไม่พบทางอื่นเกิน                                  กว่านี้

     คือวิสุทธิมรรคเดิน                                 ทางปลอดโปร่งแฮ

     มารไม่พบทางลี้                                     ลับค้น ไป่เห็น ฯ

     ๒๗๕.เมื่อเดินทางเอกนี้                        โดยตลอด

     เธอจักพ้นภัยปลอด                                ทุกข์แท้

     เราชี้บอกทางรอด                                  จากทุกข์ ภัยแฮ

     หลังจากเราถอดแล้                                ปลอดแล้ว ศรศัลย์ ฯ

     ๒๗๖. ผู้เดินทางต้องพราก                     เพียรดำ เนินแฮ

    พระตถาคตนำ                                          แนะชี้

    ผู้เดินย่อมยอมลำ                                     บากบั่น เดินแฮ

    จึงจักพ้นทุกข์ลี้                                        หลุดพ้น บ่วงมาร ฯ

     ๒๗๗. สังขารไม่เที่ยงแท้                        ทั้งปวง

     เมื่อบุคคลใดดวง                                     จิตแจ้ง

     เขาย่อมหน่ายในทรวง                             ทราบว่า ทุกข์แฮ

     ทางวิสุทธิมรรคแจ้ง                                 ทุกข์รู้ ดำเนิน ฯ

     ๒๗๘. สังขารเป็นทุกข์แท้                        ทั้งปวง 

     เมื่อบุคคลใดดวง                                      จิตแจ้ง

     เขาย่อมหน่ายในทรวง                              ทราบว่า ทุกข์แฮ

     ทางวิสุทธิมรรคแจ้ง                                  ทุกข์รู้ ดำเนิน ฯ

     ๒๗๙. ตัวตนหาใช่แท้                               ทั้งปวง

     เมื่อบุคคลใดดวง                                       จิตแจ้ง 

     เขาย่อมหน่ายในทรวง                               ทราบว่า ทุกข์แฮ

     ทางวิสุทธิมรรคแจ้ง                                   ทุกข์รู้ ดำเนิน ฯ

     ๒๘๐.ยามเมื่อยังหนุ่มแล้                           แข็งแรง

     ไม่หมั่นเพียรขันแข็ง                                  เกียจคร้าน

     ปล่อยใจตกต่ำแหนง                                  เนือยย่อ ท้อแฮ

     ไม่พบทางสว่างด้าน                                   แจ่มด้วย ปัญญา ฯ

     ๒๘๑.พึงประหยัดยับยั้ง                              วาจา

     พึงประหยัดกายา                                         ชั่วไว้

     สำรวมจิตรักษา                                           สามประ การแฮ

     จึ่งพบทางสว่างได้                                      ดั่งเจ้า แสวงหา ฯ

     ๒๘๒. ปัญญาเจริญรุ่งด้วย                           ขวนขวาย 

     ทรามเสื่อมเพราะดูดาย                                อยู่ไซร้

     รู้ทางเสื่อมทางสาย                                      เจริญสุข แล้วแฮ

     พึงฝึกหัดตนให้                                            พบพ้อง ความเจริญ ฯ 

     ๒๘๓. ถางป่าราคะเรื้อ                                  รุงรัง 

     ภัยเกิดจากป่าบัง                                          ปกไว้     

     เมื่อถางป่านุงนัง                                           แน่วโล่ง เตียนแฮ

     ภัยมิอาจเกิดได้                                            เหตุด้วย ป่าเตียน ฯ

    ๒๘๔. ตราบใดบุรุษน้อม                               กำหนัด

     ในอิสตรีมิตัด                                                ขาดได้ 

     จิตย่อมผูกปฎิพัทธ์                                       ในภพ ชาติแฮ

     เหมือนลูกโคเคลียไคล้                                 อยู่ใกล้ แม่โค ฯ

     ๒๘๕. จงถอนความเสน่ห์น้อม                     ในตัว ตนแฮ

     ดั่งฉุดรากสายบัว                                          พบสุข สันต์แฮ

     คือพระนิพพานแผ้ว                                      พระเจ้า ทรงสอน ฯ

     ๒๘๖.เราจักอยู่ที่สิ้น                                     ฤดูฝน

     เราจักอยู่นี่จน                                               จวบแล้ง

     คนโง่คิดเวียนวน                                           อยู่เช่น นี้แฮ

     ไม่ล่วงรู้ภัยแกล้ง                                          เกิดขึ้น ยามใด ฯ

     ๒๘๗. ผู้หลงอยู่ด้วยบุตร                             บริวาร

     ย่อมถูกมือมัจจุมาร                                       ฉุดขร้า

     ดั่งคนหลับอยู่ชาน                                        เรือนค่ำ คืนแฮ 

     ย่อมถูกน้ำหลากกล้า                                    พัดกลิ้ง ตามกระแส ฯ

     ๒๘๘. อันบุตรมิอาจป้อง                               กันภัย

     พ่อแม่มิอาจไป                                              เกี่ยวข้อง 

     เมื่อถึงที่บรรลัย                                             มัจจุราช เรียกแฮ

     ญาติมิตรมิอาจป้อง                                       ปกไว้ ได้เลย ฯ

     ๒๘๙.รู้ว่าตายแน่สิ้น                                     สงสัย แล้วแฮ

     บัณฑิตควรเร็วไว                                          อย่าช้า

     สำรวมรักษาใน                                             ศีลอยู่ เสมอนา

     มุ่งมั่นทางข้างหน้า                                        แน่วเข้า นิพพพาน ฯ