พระธรรมบทไตรพากย์
ภืกชุงคต
๓๖๐. จกฺขุนา สํวโร สาธุ สาธุ โสเตน สํวโร
ฆาเนน สํวโร สาธุ สาธุ ชิวฺหาย สํวโร
สำรวมตายังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมหูยังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมจมูกยังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมลิ้นยังประโยชน์ให้สำเร็จ
Good is restraint of sight. Good is restraint of hearing. Good is restraint of smell. Good is restraint of taste.
๓๖๑. กาเยน สํวโร สาธุ สาธุ วาจาย สํวโร
มนสา สํวโร สาธุ สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร
สพฺพตฺถ สํวโต ภิกฺขุ สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ
สำรวมกายยังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมวาจายังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมทุกอย่าง(สำรวมอินทรีย์) ยังประโยชน์ให้สำเร็จ ภิกษุสำรวมทุกอย่างจักพ้นจากทุกข์ทั้งปวง
Good is restraint in deed. Good is restraint in word. Good is restaint in thought. Good is restraint everywhere. The monk restraind in evet way is freed from all suffering.
๓๖๒. หตฺถสญฺญโต ปาทสญฺญโต วาจาย สญฺญโต สญฺญตุตตโม
อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต เอโก สนฺตุสิโน ตมาหุ ภิกฺขํุ
ผู้สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา สำรวมตน ยินดีในกรรมฐานอันเป็นภายใน มีใจตั้งมั่น สันโดษ อยู่ผู้เดียว ปราชญ์เรียกผู้นั้นว่าภิกษุ
He who is controlled in hand,foot, speech, and thought ; he who delights in meditation, is composed, solitary and contened, - him they call a monk.
๓๖๓.โย มุขสญฺญโต ภิกฺขุ มนฺตาภาณี อนุทฺธโต
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ทีเปติ มธุรนฺตสฺส ภาสิตํ
ภิกษุใดสำรวามปาก มักพูดด้วยความรู้ ไม่ฟุ้ง แสดงอรรถและธรรม ภาษิตของภิกษุน้้นไพเราะ
That monk who is controlled in tongue, moderate in speech, is not pulled up, who explaind the meaning and the text- sweet, indeed, is his speech.
๓๖๔. ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ
ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ สทฺธมฺนา น ปริหายติ
ภิกษุผู้มีธรรมเป็นที่ยึดมั่น ยินดีในธรรม ตรึกถึงธรรมเนืองๆ ระลึกถึงธรรมเนืองๆ ย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม
Abiding in the Teaching, delighing in the Teaching, pondering over Teaching, calling to mind the Teaching, a monk such as this does not fall away from the Teaching.
๓๖๕. สลาภํ นาติมญเญยฺย นาญฺเญสั ปิหยํ จเร
อญฺเญสํ ปิหยํ ภิกฺขุ สมาธิ นาธิคจฺฉติ
ภิกษุไม่พึงดูหมิ่นลาภของตน ไม่พึงเที่ยวชอบใจลาภของชนเหล่าอื่น ภิกษุผู้ชอบใจลาภของชนเหล่าอื่น ย่อมไม่ได้สมาธิ
A monk should not despise what he has received, and look with envy upon the gain of others. The monk who envies the gains of other does not attain concentraion.
๓๖๖. อปฺปลาโภปิ เจ ภิกฺขุ สลาภํ นาติมญฺญติ
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ สุทฺธาชีวึ อตนฺทิตํ
หากภิกษุแม้จะมีลาภน้อย ก็ไม่ดูหมิ่นลาภของตน เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุผู้มีอาชีพบริสุทธิ์ไม่เกียจคร้าน
Even if a monk's gain be slight, yet let him not despise it.It pure of life and unremitting in effort, he is praised by the very gods
๓๖๗.สพฺพโส นามรูปสฺมึ ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ
อสตา จ น โสจติ ส เว ภิกฺขู ติ วุจฺจติ
ผู้ใดไม่มีความยึดถึอในนามรูปว่าเป็นของตน โดยประการทั้งปวง และไม่เศร้าโศกเพราะนามรูปไม่มี ผู้น้ันแหละเราเรียกว่า ภิกษุ
He who nowhere in the mind and body finds aught of which to say ' This is mine' , he who grieves not that which he has not,- he indeed is called a monk.
๓๖๘.เมตฺตาวิหารี โย ภิกฺขุ ปสนฺโน พุทฺธ สาสเน
อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ สงฺขารูปสมํ สุขํ
ภิกษุใดอยู่ด้วยความเจริญเมตตา มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ภิกษุน้ันจะพึงบรรลุบทอันสงบ(นิพพาน) เข้าไประงับสังขารเสียได้ เป็นสุข
The monk who abides in loving-kindness, whose joy is in the Teacing of the Buddha, - that monk attains the peace of Nibbana, the quiet happy ending of compounded existence.
๓๖๙.สัญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ
เฉตฺวา ราคญฺจ โทสญเจ ตโต นิพฺพานเมหิสิ
ภิกษุเธอจงวิดน้ำเรือนี้เถิด เรือที่เธอวิดแล้ว จักพลันลอยขึ้น คือตัดราคะ และโทสะได้แล้ว แต่น้ันก็จักถึงพระนิพพาน
Empty the boat, O monk; emptied, it will go lighty with you. Cutting out lust and hatred, you will thereby go to Nibbana .
๓๗๐.ปญฺเจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย
ปญฺจ สงฺคาติโค ภิกฺขุ โอฆติณฺโณ ติ วุจฺจจติ
ภิกษุพึงตัดธรรม ๕ อย่าง(สังโยชน์เบื้องต่ำ) พึงละธรรม ๕ อย่าง(สังโยชน์เบื้องบน) และพึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่ง ภิกษุผู้ข้ามพ้นเครื่องข้อง ๕ อย่างได้ เราเรียกว่าผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว
Cut away there; (self-illusion, doubt, indulgence in richs and ceremonies, Lust and ill-will). Abandon these five ;(desire for life in worlds of from, craving for fomless realms,pride, restlessness of mind, and ignorance). Cultivate, and wisdom). The monk who has gone beyond the five feetters is called 'Crossed-the- Flood'
๓๗๑. ฌาย ภิกฺขุ มา จ ปมาโท มา เต กามคุเณ กมสฺสุ จิตฺตํ
มา โลหคุฬํ คิลี ปมตฺโต มา กนฺที ทุกฺขมินทนฺติ ฑยฺหมาโน
แน่ะภิกษุเธอจงเพ่งไป และอย่าประมาท จิตของเธอจงอย่าวนเวียนไปสู่กามคุณ เธออย่าประมาทกลืนกินก้อนเหล็กร้อนแรง อย่าถูกไฟไหม้คร่ำครวญว่า นี้เป็นทุกข์จริง
Meditate, O monk; do not be beedless. Do not let your mind revolve around the sensual pleasures. Do not, trough negligince swallow a ball of(red-hot) iron. As you are burnt, do not cry"o what torture"
๓๗๒. นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺส ปญฺญา นตฺถิ อณายโต
อนฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จ ส เว นิพฺพานสนฺติเก
ฌานย่อมไม่มีแก่ผู้ไร้ปัญญา ปัญญาก็ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่เพ่งฌาน เพราะฉนั้น ฌานและปัญญามีอยู่ในผู้ใด ผู้น้ันเหมือนอยู่ใกล้พระนิพพาน
There is no concentration for him who lacks wisdom; nor is there wisdom for him who lacks concentration . In whom are found both concentration and wisdom, - he, indeed, is in the presence of Nibbana.
๓๗๓.สุญฺญาคารํ ปวิฎฺฐสฺส สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน
อมานุสี รตี โหติ สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต
ความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตอันสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ
To the monk who has retired to a lonely abode, who has calmed his mind, who clearly perceives the Teaching, - to him there arises a joy transcending that of men.
๓๗๔.อโต ยโต สมฺมเสติ ชนฺธานํ อุทยพฺพยํ
ลภตี ปิติปาโมชฺชํ อมตํ ตํ วิชานตํ
ในกาลใดๆ ภิกษุพิจารณาความเกิดขึ้น และความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลน้ันๆ เธอย่อมได้ปิติปราโมทย์ ข้อนั้นเป็นอมตะของบัณฑิตผู้รู้ทั้งหลาย
Whenever he reflects on the rise and fall of aggregates- he assuredly experiences joy and happiness. To the descening, this is as nectar.
๓๗๕.ตตฺรายมาทิ ภวติ อิธ ปญฺญสฺส ภิกฺขุโน
อินฺทฺริยคุคฺติ สนฺตุฎฐี ปาติโมกฺเข จ สํวโร
มิตฺเต ภชสฺสุ กลฺยาเณ สุทฺธาชีเว อตนฺทิเต
ในการจะได้ปิติปราโมทย์น้ันคือ การสำรวจอินทรีย์ มีความสันโดษและการสำรวมในปาติโมกข์ นี้เป็นเบื้องต้นของภิกษุ ผู้มีปัญญาในศาสนานี้ ต่อแต่นั้นภิกษุพึงคบมิตรดี เลี้ยงชีพบริสุทธิ์ ไม่เกียจคร้าน
For the wise mond, these are the first things to cultivate; sense -control, contentment, restraint through observance of the rules of discrpline, association with noble and enregetic friends whose livelihood is pure.
๓๗๖.ปฎิสนฺถารวุตฺสฺส อาจารกุสโล สิยา
ตโต ปาโมชฺชหุโล ทุกฺขสฺนฺตํ กริสฺสติ
ภิกษุพึงเป็นผู้ประพฤติสันถาร พึงเป็นผู้ฉลาดในมรรยาทที่ดี เป็นผู้มากด้วยปราโมทย์อันเกิดจากความประพฤตินั้น จักทำที่สุดทุกข์ได้
Let the monk be hospitable, refined in conduct; full of joy he will there by make an end of sullering.
๓๗๗.วสฺสิกา วิย ปุปฺผานิ มทฺทวานิ ปมุญจติ
เอวํ ราคญฺจ โทสญฺจ วิปฺปมุญฺเจถ ภิกฺขโว
ดอกมะลิเหี่ยวแห้งแล้ว ย่อมปล่อยขั้วเสียฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายก็จงปล่อยราคะ และโทสะเสีย ฉันน้ัน
Just as the jasmine sheds its withered flowers so. O monks, should you totally shed lust and hatred.
๓๗๘.สนฺตถาโย สนฺตวาโจ สนฺตวา สุสมาหิโต
วนฺตโลกามิโส ภิกฺขุ อุปสนฺโน ติวุจฺจติ
ภิกษุผู้มีกายสงบ มีวาจาสงบ มีใจสงบ ตั้งมั่นดีแล้ว คายอามิสในโลกเสียได้ เราเรียกว่า ผู้เข้าไปสงบแล้ว
The monk who is calm in body(or subduted in deed), calm in speech, calm in mind, well composed, emptied of all apperite for the world, - such a one is called Tranquillised.
๓๗๙.อตฺตนา โจทยตฺตานํ ปฎฺิมาเส อตฺตมตฺตนา
โส อตฺตคุติโต สติมา สุขํ ภิกฺขุ วิหาหิสิ
เธอจงเตือนตนด้วยตนเอง จงพิจารณาด้วยตนเองแน่ะ ภิกษุ เธอคุ้มครองตนแล้วมีสติ จักอยู่เป็นสุข
By thyself rouse( or censure) thyself; thyself examine thyself. Thus self-guarded, mindful, the monk shall dwell in happiness.
๓๘๐. อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ อตฺตา หิ อตฺตโน คติ
ตสฺมา สํยม อตฺตานํ อสฺสํ ภทฺรํว วาณิโช
ตนนั่นแหละ เป็นที่พึ่งของตน ตนนั่นแหละเป็นคติของตน เพราะฉนั้น เธอจงสงวนตน เหมือนพ่อค้าสงวนม้าที่ดีไว้ ฉนั้น
Oneself is one's own protector, oneself is one's own refuge, Constrol. therefore, your own self as a merchant, a spirited charger.
๓๘๑.ปราโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ ปสนฺโน พุทธสาสเน
อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ สงฺขารูปสมํ สุขํ
ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนาจะพึงบรรลุบทอันสงบ(นิพพาน) อันเข้าไประงับสังขาร เป็นความสุข
Full of joy, full of faith in the Teaching of the Buddha the monk will attain the Peaceful State, the happy stillings of the compounds of existence
๓๘๒.โย หเว ทหโร ภิกฺขุ ยุญชติ พุทฺธสาสเน
โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ อพฺภา มุตโต ว จนฺทิมา
ผู้ใดแลยังหนุ่มเป็นภิกษุประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่าง เหมือนพระจันทร์พ้นจากหมอกเมฆ ส่องโลกให้สว่างฉน้ัน
Even a young monk who devotes himself to the Teaching of the Teaching of Buddha, illumines this world as does the moon need from a cloud.
๓๖๑. กาเยน สํวโร สาธุ สาธุ วาจาย สํวโร
มนสา สํวโร สาธุ สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร
สพฺพตฺถ สํวโต ภิกฺขุ สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ
สำรวมกายยังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมวาจายังประโยชน์ให้สำเร็จ สำรวมทุกอย่าง(สำรวมอินทรีย์) ยังประโยชน์ให้สำเร็จ ภิกษุสำรวมทุกอย่างจักพ้นจากทุกข์ทั้งปวง
Good is restraint in deed. Good is restraint in word. Good is restaint in thought. Good is restraint everywhere. The monk restraind in evet way is freed from all suffering.
๓๖๒. หตฺถสญฺญโต ปาทสญฺญโต วาจาย สญฺญโต สญฺญตุตตโม
อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต เอโก สนฺตุสิโน ตมาหุ ภิกฺขํุ
ผู้สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา สำรวมตน ยินดีในกรรมฐานอันเป็นภายใน มีใจตั้งมั่น สันโดษ อยู่ผู้เดียว ปราชญ์เรียกผู้นั้นว่าภิกษุ
He who is controlled in hand,foot, speech, and thought ; he who delights in meditation, is composed, solitary and contened, - him they call a monk.
๓๖๓.โย มุขสญฺญโต ภิกฺขุ มนฺตาภาณี อนุทฺธโต
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ทีเปติ มธุรนฺตสฺส ภาสิตํ
ภิกษุใดสำรวามปาก มักพูดด้วยความรู้ ไม่ฟุ้ง แสดงอรรถและธรรม ภาษิตของภิกษุน้้นไพเราะ
That monk who is controlled in tongue, moderate in speech, is not pulled up, who explaind the meaning and the text- sweet, indeed, is his speech.
๓๖๔. ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ
ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ สทฺธมฺนา น ปริหายติ
ภิกษุผู้มีธรรมเป็นที่ยึดมั่น ยินดีในธรรม ตรึกถึงธรรมเนืองๆ ระลึกถึงธรรมเนืองๆ ย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม
Abiding in the Teaching, delighing in the Teaching, pondering over Teaching, calling to mind the Teaching, a monk such as this does not fall away from the Teaching.
๓๖๕. สลาภํ นาติมญเญยฺย นาญฺเญสั ปิหยํ จเร
อญฺเญสํ ปิหยํ ภิกฺขุ สมาธิ นาธิคจฺฉติ
ภิกษุไม่พึงดูหมิ่นลาภของตน ไม่พึงเที่ยวชอบใจลาภของชนเหล่าอื่น ภิกษุผู้ชอบใจลาภของชนเหล่าอื่น ย่อมไม่ได้สมาธิ
A monk should not despise what he has received, and look with envy upon the gain of others. The monk who envies the gains of other does not attain concentraion.
๓๖๖. อปฺปลาโภปิ เจ ภิกฺขุ สลาภํ นาติมญฺญติ
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ สุทฺธาชีวึ อตนฺทิตํ
หากภิกษุแม้จะมีลาภน้อย ก็ไม่ดูหมิ่นลาภของตน เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญภิกษุผู้มีอาชีพบริสุทธิ์ไม่เกียจคร้าน
Even if a monk's gain be slight, yet let him not despise it.It pure of life and unremitting in effort, he is praised by the very gods
๓๖๗.สพฺพโส นามรูปสฺมึ ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ
อสตา จ น โสจติ ส เว ภิกฺขู ติ วุจฺจติ
ผู้ใดไม่มีความยึดถึอในนามรูปว่าเป็นของตน โดยประการทั้งปวง และไม่เศร้าโศกเพราะนามรูปไม่มี ผู้น้ันแหละเราเรียกว่า ภิกษุ
He who nowhere in the mind and body finds aught of which to say ' This is mine' , he who grieves not that which he has not,- he indeed is called a monk.
๓๖๘.เมตฺตาวิหารี โย ภิกฺขุ ปสนฺโน พุทฺธ สาสเน
อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ สงฺขารูปสมํ สุขํ
ภิกษุใดอยู่ด้วยความเจริญเมตตา มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ภิกษุน้ันจะพึงบรรลุบทอันสงบ(นิพพาน) เข้าไประงับสังขารเสียได้ เป็นสุข
The monk who abides in loving-kindness, whose joy is in the Teacing of the Buddha, - that monk attains the peace of Nibbana, the quiet happy ending of compounded existence.
๓๖๙.สัญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ
เฉตฺวา ราคญฺจ โทสญเจ ตโต นิพฺพานเมหิสิ
ภิกษุเธอจงวิดน้ำเรือนี้เถิด เรือที่เธอวิดแล้ว จักพลันลอยขึ้น คือตัดราคะ และโทสะได้แล้ว แต่น้ันก็จักถึงพระนิพพาน
Empty the boat, O monk; emptied, it will go lighty with you. Cutting out lust and hatred, you will thereby go to Nibbana .
๓๗๐.ปญฺเจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย
ปญฺจ สงฺคาติโค ภิกฺขุ โอฆติณฺโณ ติ วุจฺจจติ
ภิกษุพึงตัดธรรม ๕ อย่าง(สังโยชน์เบื้องต่ำ) พึงละธรรม ๕ อย่าง(สังโยชน์เบื้องบน) และพึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่ง ภิกษุผู้ข้ามพ้นเครื่องข้อง ๕ อย่างได้ เราเรียกว่าผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว
Cut away there; (self-illusion, doubt, indulgence in richs and ceremonies, Lust and ill-will). Abandon these five ;(desire for life in worlds of from, craving for fomless realms,pride, restlessness of mind, and ignorance). Cultivate, and wisdom). The monk who has gone beyond the five feetters is called 'Crossed-the- Flood'
๓๗๑. ฌาย ภิกฺขุ มา จ ปมาโท มา เต กามคุเณ กมสฺสุ จิตฺตํ
มา โลหคุฬํ คิลี ปมตฺโต มา กนฺที ทุกฺขมินทนฺติ ฑยฺหมาโน
แน่ะภิกษุเธอจงเพ่งไป และอย่าประมาท จิตของเธอจงอย่าวนเวียนไปสู่กามคุณ เธออย่าประมาทกลืนกินก้อนเหล็กร้อนแรง อย่าถูกไฟไหม้คร่ำครวญว่า นี้เป็นทุกข์จริง
Meditate, O monk; do not be beedless. Do not let your mind revolve around the sensual pleasures. Do not, trough negligince swallow a ball of(red-hot) iron. As you are burnt, do not cry"o what torture"
๓๗๒. นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺส ปญฺญา นตฺถิ อณายโต
อนฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จ ส เว นิพฺพานสนฺติเก
ฌานย่อมไม่มีแก่ผู้ไร้ปัญญา ปัญญาก็ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่เพ่งฌาน เพราะฉนั้น ฌานและปัญญามีอยู่ในผู้ใด ผู้น้ันเหมือนอยู่ใกล้พระนิพพาน
There is no concentration for him who lacks wisdom; nor is there wisdom for him who lacks concentration . In whom are found both concentration and wisdom, - he, indeed, is in the presence of Nibbana.
๓๗๓.สุญฺญาคารํ ปวิฎฺฐสฺส สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน
อมานุสี รตี โหติ สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต
ความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตอันสงบ เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ
To the monk who has retired to a lonely abode, who has calmed his mind, who clearly perceives the Teaching, - to him there arises a joy transcending that of men.
๓๗๔.อโต ยโต สมฺมเสติ ชนฺธานํ อุทยพฺพยํ
ลภตี ปิติปาโมชฺชํ อมตํ ตํ วิชานตํ
ในกาลใดๆ ภิกษุพิจารณาความเกิดขึ้น และความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลน้ันๆ เธอย่อมได้ปิติปราโมทย์ ข้อนั้นเป็นอมตะของบัณฑิตผู้รู้ทั้งหลาย
Whenever he reflects on the rise and fall of aggregates- he assuredly experiences joy and happiness. To the descening, this is as nectar.
๓๗๕.ตตฺรายมาทิ ภวติ อิธ ปญฺญสฺส ภิกฺขุโน
อินฺทฺริยคุคฺติ สนฺตุฎฐี ปาติโมกฺเข จ สํวโร
มิตฺเต ภชสฺสุ กลฺยาเณ สุทฺธาชีเว อตนฺทิเต
ในการจะได้ปิติปราโมทย์น้ันคือ การสำรวจอินทรีย์ มีความสันโดษและการสำรวมในปาติโมกข์ นี้เป็นเบื้องต้นของภิกษุ ผู้มีปัญญาในศาสนานี้ ต่อแต่นั้นภิกษุพึงคบมิตรดี เลี้ยงชีพบริสุทธิ์ ไม่เกียจคร้าน
For the wise mond, these are the first things to cultivate; sense -control, contentment, restraint through observance of the rules of discrpline, association with noble and enregetic friends whose livelihood is pure.
๓๗๖.ปฎิสนฺถารวุตฺสฺส อาจารกุสโล สิยา
ตโต ปาโมชฺชหุโล ทุกฺขสฺนฺตํ กริสฺสติ
ภิกษุพึงเป็นผู้ประพฤติสันถาร พึงเป็นผู้ฉลาดในมรรยาทที่ดี เป็นผู้มากด้วยปราโมทย์อันเกิดจากความประพฤตินั้น จักทำที่สุดทุกข์ได้
Let the monk be hospitable, refined in conduct; full of joy he will there by make an end of sullering.
๓๗๗.วสฺสิกา วิย ปุปฺผานิ มทฺทวานิ ปมุญจติ
เอวํ ราคญฺจ โทสญฺจ วิปฺปมุญฺเจถ ภิกฺขโว
ดอกมะลิเหี่ยวแห้งแล้ว ย่อมปล่อยขั้วเสียฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายก็จงปล่อยราคะ และโทสะเสีย ฉันน้ัน
Just as the jasmine sheds its withered flowers so. O monks, should you totally shed lust and hatred.
๓๗๘.สนฺตถาโย สนฺตวาโจ สนฺตวา สุสมาหิโต
วนฺตโลกามิโส ภิกฺขุ อุปสนฺโน ติวุจฺจติ
ภิกษุผู้มีกายสงบ มีวาจาสงบ มีใจสงบ ตั้งมั่นดีแล้ว คายอามิสในโลกเสียได้ เราเรียกว่า ผู้เข้าไปสงบแล้ว
The monk who is calm in body(or subduted in deed), calm in speech, calm in mind, well composed, emptied of all apperite for the world, - such a one is called Tranquillised.
๓๗๙.อตฺตนา โจทยตฺตานํ ปฎฺิมาเส อตฺตมตฺตนา
โส อตฺตคุติโต สติมา สุขํ ภิกฺขุ วิหาหิสิ
เธอจงเตือนตนด้วยตนเอง จงพิจารณาด้วยตนเองแน่ะ ภิกษุ เธอคุ้มครองตนแล้วมีสติ จักอยู่เป็นสุข
By thyself rouse( or censure) thyself; thyself examine thyself. Thus self-guarded, mindful, the monk shall dwell in happiness.
๓๘๐. อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ อตฺตา หิ อตฺตโน คติ
ตสฺมา สํยม อตฺตานํ อสฺสํ ภทฺรํว วาณิโช
ตนนั่นแหละ เป็นที่พึ่งของตน ตนนั่นแหละเป็นคติของตน เพราะฉนั้น เธอจงสงวนตน เหมือนพ่อค้าสงวนม้าที่ดีไว้ ฉนั้น
Oneself is one's own protector, oneself is one's own refuge, Constrol. therefore, your own self as a merchant, a spirited charger.
๓๘๑.ปราโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ ปสนฺโน พุทธสาสเน
อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ สงฺขารูปสมํ สุขํ
ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนาจะพึงบรรลุบทอันสงบ(นิพพาน) อันเข้าไประงับสังขาร เป็นความสุข
Full of joy, full of faith in the Teaching of the Buddha the monk will attain the Peaceful State, the happy stillings of the compounds of existence
๓๘๒.โย หเว ทหโร ภิกฺขุ ยุญชติ พุทฺธสาสเน
โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ อพฺภา มุตโต ว จนฺทิมา
ผู้ใดแลยังหนุ่มเป็นภิกษุประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่าง เหมือนพระจันทร์พ้นจากหมอกเมฆ ส่องโลกให้สว่างฉน้ัน
Even a young monk who devotes himself to the Teaching of the Teaching of Buddha, illumines this world as does the moon need from a cloud.
พระธรรมบทคำโคลง
๓๖๐.สำรวมจักษุไว้ อาจิณ
ระมัดหูอย่ายิน มลากร้าย
ระวังปากลิ้นกิน รสอร่อย หลงแฮ
ระมัดจมูกไว้คล้าย อย่ารู้ เหม็นหอม ฯ
๓๖๑.สำรวมกายมั่นไว้ จงดี
ระมัดกล่าววาที เพราะพร้อง
สำรวมจิตจงมี สมาธิ มั่นแฮ
รู้จักสำรวมต้อง หลุดพ้น ทุกข์ภัย ฯ
๓๖๒.ชนใดกำหนดรู้ สารพางค์ กายแฮ
ระมัดวาจาวาง สงบไว้
ยินดีฝึกจิตทาง สมาธิ
สันโดษอยู่เดียวได้ ชื่อรู้ ภิกษุสงฆ์ ฯ
๓๖๓. ภิกษุใดรู้จัก ระวัง ปากแฮ
ท่องบ่นแต่ธรรมยัง ค่ำแล้ว
เพ่งอรรถและธรรมดัง ประทีบ สว่างแฮ
ย่อมพูดไพเราะแจ้ว สดับแล้ว จับใจ ฯ
๓๖๔.ภิกษใดรู้อยู่ ในธรรม
อิ่มเอิบในธรรมสัม พุทธเจ้า
รำลึกแต่ธรรมคำ พระตรัส สอนแฮ
ธรรมไม่เสื่อมทรามเศร้า เรียกผู้ ทรงธรรม ฯ
๓๖๕. อย่าดูหมิ่นลาภน้อย ในตน
อย่าอิจฉาลาภคน อื่นไซร้
ผู้เพ่งแต่ลาภผล คนอื่น
ใจย่อมไม่สงบได้ สุขพ้น ทุกข์ภัย ฯ
๓๖๖. แม้จะมีลาภน้อย เพียงไหน
อย่าหมิ่นลาภน้อยใจ ขุ่นข้อง
ดำรงชีพโดยใส บริสุทธิ์ สะอาดแฮ
ทวยเทพย่อมแซ่ซ้อง ภิกษุนั้น ในสวรรค์ ฯ
๓๖๗.ผู้ใดไป่ยึดแล้ว รูปนาม
ว่าสิ่งของตนนาม ติดต้อง
พลัดพรากไม่มีความ เศร้าโศก
จึงชื่อภิกษุร้อง เรียกได้ เต็มคำ ฯ
๓๖๘. ภิกษุผู้อยู่ด้วย เมตตา
จิตเลื่อมใสพุทธภา- ษิตแล้ว
บำเพ็ญเพ่งภาวนา สมาธิ มั่นแฮ
ย่อมระงับสังขารแผ้ว ผ่องเข้า นิพพาน ฯ
๓๖๙.ภิกษุจงวิดน้ำ จากเรือ รั่วแฮ
ราคะโทสะเผือ หมดแล้ว
เรือจักแล่นเร็วเหลือ สุดประ- มาณเฮย
เรือจักสู่เมืองแก้ว ฝั่งโน้น นิพพาน ฯ
๓๗๐. จงตัดขาดสิ่งห้า ประการ
จงละทิ้งห้าสถาน แห่งห้าม
จงแก้เครื่องพันธการ ห้าสิ่ง เสียแฮ
ภิกษุจึ่งจักข้าม โอฆห้วง สงสาร ฯ
๓๗๑. เข้าฌานอย่าชักช้า ลืมตน
อย่าเพลิดกามคุณวน ว่ายน้ำ
อย่ากลืนเหล็กแดงทน ทุกข์เทวษ
แล้วคร่ำครวญอกช้ำ ว่าโอ้ ทุกข์หนอ ฯ
๓๗๒.ไม่เพ่งฌานย่อมไร้ ปัญญา
ปัญญาคู่ฌานพา เคียงคู่ กันแฮ
ท่านว่าผู้นั้นใกล้ พบพ้อง นิพพาน ฯ
๓๗๓.ภิกษุสู่ที่ร้าง สงบสงัด
ทำจิตสู่สมาบัติ มั่นได้
ย่อมแจ้งซึ่งวิปัสส- นาธิ - ธรรมแฮ
ย่อมอิ่มเอิบรสไร้ มนุษย์สิ้น ชิมเลย ฯ
๓๗๔.เมื่อใดมีสติรู้ สำคัญ
การเกิดการดับขันธ์ ธาตุแล้
ย่อมเกิดปิติอัน ปราโมทย์
เป็นสิ่งอมตะแท้ แก่ผู้ รู้ธรรม ฯ
๓๗๕. กิจแห่งภิกษุผู้ ทรงปัญ- ญาเฮย
คือระมัดอินทรีย์สัน- โดษแท้
เคร่งศีลและคบกัล- ยาณมิตร
เลี้ยงชีพบริสุทธิ์แล้ หมั่นทั้ง การงาน ฯ
๓๗๖. พึงรู้จักต้อนรับ แขกมา สู่เฮย
พึงฉลาดรู้จักมา- รยาทไซร้
ผู้ประพฤติจักปรา- โมทย์อยู่ เสมอมา
ย่อมสงบจากทุกข์ได้ เหตุด้วย กรรมดี ฯ
๓๗๗.ราคะโทสะคล้าย บุปผา
ย่อมร่วงจากช่อผกา แก่แห้ง
ภิกษุละราคา โทสะ ทิ้งแฮ
ดั่งพฤกษาหน้าแล้ง สลัดทิ้ง พวงผกา ฯ
๓๗๘.ภิกษุผู้เพียบพร้อม สงบกาย หนึ่งแฮ
สองสงบวาจาหมาย มั่นแล้
สามสงบจิตวางกาย อามิส
จึงเรียกผู้สงบแท้ แกล่ใกล้ นิพพาน ฯ
๓๗๙.จงเป็นโจทย์ยี่นฟ้อง ความผิด ตนเฮย
จงขัดใจตนคิด คัดง้าง
จงหมั่นปกป้องจิต เตือนสติ ตนนา
ภิกษุจึงจักสร้าง สุขแท้ แก่ตน ฯ
๓๘๐. ตนเป็นที่พึ่งแท้ แก่ตน
ตนก่อเรื่องใช่คน อื่นผู้
ตนรู้จักจิตผจญ จิตพยศ ตนแฮ
ดั่งพ่อค้าม้ารู้ ฝึกม้า ของตน ฯ
๓๘๑.ภิกษุผู้เปื่ยมด้วย ความปรา- โมทย์เฮย
จิตเลื่อมใสพุทธภา ษิตไซร้
ย่อมบรรเทาซึ่งภา- วะสงบ สงัดแฮ
รำงับสังขารได้ สุขใกล้ นิพพาน ฯ
๓๘๒.เป็นภิกษุหนุ่มน้อย พรรษา หนึ่งแฮ
บวชอุทิศศาสนา พุทธแล้ว
ย่อมยังโลกโสภา สุกสว่าง ไสวแฮ
ระมัดหูอย่ายิน มลากร้าย
ระวังปากลิ้นกิน รสอร่อย หลงแฮ
ระมัดจมูกไว้คล้าย อย่ารู้ เหม็นหอม ฯ
๓๖๑.สำรวมกายมั่นไว้ จงดี
ระมัดกล่าววาที เพราะพร้อง
สำรวมจิตจงมี สมาธิ มั่นแฮ
รู้จักสำรวมต้อง หลุดพ้น ทุกข์ภัย ฯ
๓๖๒.ชนใดกำหนดรู้ สารพางค์ กายแฮ
ระมัดวาจาวาง สงบไว้
ยินดีฝึกจิตทาง สมาธิ
สันโดษอยู่เดียวได้ ชื่อรู้ ภิกษุสงฆ์ ฯ
๓๖๓. ภิกษุใดรู้จัก ระวัง ปากแฮ
ท่องบ่นแต่ธรรมยัง ค่ำแล้ว
เพ่งอรรถและธรรมดัง ประทีบ สว่างแฮ
ย่อมพูดไพเราะแจ้ว สดับแล้ว จับใจ ฯ
๓๖๔.ภิกษใดรู้อยู่ ในธรรม
อิ่มเอิบในธรรมสัม พุทธเจ้า
รำลึกแต่ธรรมคำ พระตรัส สอนแฮ
ธรรมไม่เสื่อมทรามเศร้า เรียกผู้ ทรงธรรม ฯ
๓๖๕. อย่าดูหมิ่นลาภน้อย ในตน
อย่าอิจฉาลาภคน อื่นไซร้
ผู้เพ่งแต่ลาภผล คนอื่น
ใจย่อมไม่สงบได้ สุขพ้น ทุกข์ภัย ฯ
๓๖๖. แม้จะมีลาภน้อย เพียงไหน
อย่าหมิ่นลาภน้อยใจ ขุ่นข้อง
ดำรงชีพโดยใส บริสุทธิ์ สะอาดแฮ
ทวยเทพย่อมแซ่ซ้อง ภิกษุนั้น ในสวรรค์ ฯ
๓๖๗.ผู้ใดไป่ยึดแล้ว รูปนาม
ว่าสิ่งของตนนาม ติดต้อง
พลัดพรากไม่มีความ เศร้าโศก
จึงชื่อภิกษุร้อง เรียกได้ เต็มคำ ฯ
๓๖๘. ภิกษุผู้อยู่ด้วย เมตตา
จิตเลื่อมใสพุทธภา- ษิตแล้ว
บำเพ็ญเพ่งภาวนา สมาธิ มั่นแฮ
ย่อมระงับสังขารแผ้ว ผ่องเข้า นิพพาน ฯ
๓๖๙.ภิกษุจงวิดน้ำ จากเรือ รั่วแฮ
ราคะโทสะเผือ หมดแล้ว
เรือจักแล่นเร็วเหลือ สุดประ- มาณเฮย
เรือจักสู่เมืองแก้ว ฝั่งโน้น นิพพาน ฯ
๓๗๐. จงตัดขาดสิ่งห้า ประการ
จงละทิ้งห้าสถาน แห่งห้าม
จงแก้เครื่องพันธการ ห้าสิ่ง เสียแฮ
ภิกษุจึ่งจักข้าม โอฆห้วง สงสาร ฯ
๓๗๑. เข้าฌานอย่าชักช้า ลืมตน
อย่าเพลิดกามคุณวน ว่ายน้ำ
อย่ากลืนเหล็กแดงทน ทุกข์เทวษ
แล้วคร่ำครวญอกช้ำ ว่าโอ้ ทุกข์หนอ ฯ
๓๗๒.ไม่เพ่งฌานย่อมไร้ ปัญญา
ปัญญาคู่ฌานพา เคียงคู่ กันแฮ
ท่านว่าผู้นั้นใกล้ พบพ้อง นิพพาน ฯ
๓๗๓.ภิกษุสู่ที่ร้าง สงบสงัด
ทำจิตสู่สมาบัติ มั่นได้
ย่อมแจ้งซึ่งวิปัสส- นาธิ - ธรรมแฮ
ย่อมอิ่มเอิบรสไร้ มนุษย์สิ้น ชิมเลย ฯ
๓๗๔.เมื่อใดมีสติรู้ สำคัญ
การเกิดการดับขันธ์ ธาตุแล้
ย่อมเกิดปิติอัน ปราโมทย์
เป็นสิ่งอมตะแท้ แก่ผู้ รู้ธรรม ฯ
๓๗๕. กิจแห่งภิกษุผู้ ทรงปัญ- ญาเฮย
คือระมัดอินทรีย์สัน- โดษแท้
เคร่งศีลและคบกัล- ยาณมิตร
เลี้ยงชีพบริสุทธิ์แล้ หมั่นทั้ง การงาน ฯ
๓๗๖. พึงรู้จักต้อนรับ แขกมา สู่เฮย
พึงฉลาดรู้จักมา- รยาทไซร้
ผู้ประพฤติจักปรา- โมทย์อยู่ เสมอมา
ย่อมสงบจากทุกข์ได้ เหตุด้วย กรรมดี ฯ
๓๗๗.ราคะโทสะคล้าย บุปผา
ย่อมร่วงจากช่อผกา แก่แห้ง
ภิกษุละราคา โทสะ ทิ้งแฮ
ดั่งพฤกษาหน้าแล้ง สลัดทิ้ง พวงผกา ฯ
๓๗๘.ภิกษุผู้เพียบพร้อม สงบกาย หนึ่งแฮ
สองสงบวาจาหมาย มั่นแล้
สามสงบจิตวางกาย อามิส
จึงเรียกผู้สงบแท้ แกล่ใกล้ นิพพาน ฯ
๓๗๙.จงเป็นโจทย์ยี่นฟ้อง ความผิด ตนเฮย
จงขัดใจตนคิด คัดง้าง
จงหมั่นปกป้องจิต เตือนสติ ตนนา
ภิกษุจึงจักสร้าง สุขแท้ แก่ตน ฯ
๓๘๐. ตนเป็นที่พึ่งแท้ แก่ตน
ตนก่อเรื่องใช่คน อื่นผู้
ตนรู้จักจิตผจญ จิตพยศ ตนแฮ
ดั่งพ่อค้าม้ารู้ ฝึกม้า ของตน ฯ
๓๘๑.ภิกษุผู้เปื่ยมด้วย ความปรา- โมทย์เฮย
จิตเลื่อมใสพุทธภา ษิตไซร้
ย่อมบรรเทาซึ่งภา- วะสงบ สงัดแฮ
รำงับสังขารได้ สุขใกล้ นิพพาน ฯ
๓๘๒.เป็นภิกษุหนุ่มน้อย พรรษา หนึ่งแฮ
บวชอุทิศศาสนา พุทธแล้ว
ย่อมยังโลกโสภา สุกสว่าง ไสวแฮ
