พระธรรมบทไตรพากย์
๒๒๑.โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย
ตํ นามรูปสฺนึ อสชฺชมานํ อกิญฺจนํ นานุปตนฺติ ทุกฺขา
พึงสละความโกรธ ละมานะ พึงก้าวข้ามสังโยชน์ทั้งปวง ทุกข์ย่อมไม่ติดตามผู้ไม่ข้องอยู่ในนามรูป ผู้ไม่มีความกังวลนั้น
One should give up anger, renounce pride, and overcome all fetters. Whosoever clings not to the constiuents of existence, and to noting whatsover,- sullerings never befall him
๒๒๒. โย เว อุปฺปติตํ โกธํ รถํ ภนฺตํ ว ธารเย
ตมหํ สารถึ พุรูมิ รสฺมิคฺคาโห อิตโร ชโน
ผู้ใดแลยับยั้งความโกรธที่พลุ่งขึ้นได้ เหมือนหยุดรถที่กำลังแล่นเร็ว เรากล่าวว่าผู้นั้น เป็นสารถึ ชนนอกนี้เป็นเพียงผู้ถือเชือกเท่านั้น
Whosoever pulls back rising anger as a driver a rolling chariot- him I call a charioteer ; others only hold the reins.
๒๒๓. อกฺโกเธน ชิเน โกธํ อสธุํ สาธุนา ชิเน
ชิเน กทริยํ ทาเนน สจฺเจนาลิกวาทินํ
พึงชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ พึงชนะความชั่วด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดเหลาะแหละด้วยคำจริง
Overcome anger by loving-kindness, evil by good. Conquer the niggardly with liberality, with truth the speaker of falsehoods.
๒๒๔. สจฺจํ ภเฌ น กุชฺเฌยฺย ทชฺชา อปฺปมฺปิ ยาจิโต
เอเตหิ ตีหิ ฐฺาเนหิ คจฺเฉ เทวาน สนฺติเก
พึงพูดคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ เขาขอแล้วแม้เล็กน้อยก็พึงให้ ด้วยฐานะ ๓ อย่างนี้ บุคคลก็จะพึงไปสู่สำนักของเทพได้
Speak the truth; give not way to anger, give of your little to him that asks of you ; by these three things one may go to the realm of goods.
๒๒๕. อหึสกา เย มุนโย นิจฺจํ กาเยน สํวุตา
เต ยนฺติ อจฺจุติ ฐฺานํ ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร
ชนเหล่าใดเป็นผู้ไม่เบียดเบียน เป็นมุนี สำรวมกายเป็นนิตย์ ชนเหล่าน้้นย่อมถึงฐานะอันไม่ต้องจุติในที่ที่ไปแล้วจะไม่เศร้าโศก
Those sages who are harmless and ever restrained in body, go to the imperishable state, whither having gone they grieve no nore.
๒๒๖. สทา ชาครมานานํ อโหรตฺตานุสิกฺขินํ
นิพฺพานํ อธิมุตตานํ อฎฐํ คจฺฉนฺติ อาสวา
ท่านผู้ตื่นอยู่ทุกเมื่อ ศึกษาเสมอทั้งกลางวันกลางคืน ผู้น้อมไปสู่พระนิพพาน อาสวะของท่านย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้
They who are ever vigilant, train themselves day and night, ever bent upon nibbana, - their defilements fade away.
๒๒๗. โปราณเมตํ อตุล เนตํ อชฺชตนามิว
นินฺทนฺติ ตุณหิมาสีนํ นินฺทนฺติ พหุภาณินํ
มิตภาฌิมฺปิ นินฺทนฺติ นตถิ โลเก อนินฺทิโต
อคุลอุุบาสกเอย การนินทาและสรรเสริญนั้นเป็นของเก่า มันมิใช่พึงจะมีวันนี้ เขาย่อมนินทาคนนั่งนิ่งบ้าง นินทาคนพูดมากบ้าง นินทาคนพูดพอประมาณบ้าง คนไม่ถูกนินทาไม่มีในโลก
Not only today but from of old has this been so; they blame him who sits silent, they blame him who speaks much, they blame him who speaks in moderation. There is none in the world who is not blamed.
๒๒๘. น จาหุ น จ ภวิสฺสติ น เจตรหิ วิชฺชติ
เอกนฺตํ นินฺทิโต โปโส เอกกนฺตํ วา ปสํสิโต
คนถูกนินทาอย่างเดียว หรือถูกสรรเสริญอย่างเดียวไม่มีมาแล้ว จักไม่มีต่อไปและในทุกวันนี้ก็ไม่มีอยู่
There never was and there never will be, nor is there now to be found, one who is altogether blamed or altogether praised.
๒๒๙. อญฺจ วิญฺญู ปสํสนฺติ อนุวิจฺจ สุเว สุเว
อจฺฉิทฺทวุตฺติ เมธาวี ปญฺญาสีลามาหิตํ
ถ้าท่านผู้รู้พิจารณาทุกวันๆ แล้วสรรเสริญผู้ใด ผู้นั้นมีความประพฤติไม่ขาดสาย มีปัญญา ตั้งมั่นในปัญญาและศีล
But hi whom the descriminating praise observing day after day, as without blemish, wise, endowed with meditative wisdom and virtue.
๒๓๐ นิกฺขํ ชมฺ โพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ
เทวาปิ นํ ปสํสนิติ พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโต
เป็นดุจแท่งทองชมพูนุท ใครเล่าจะอาจนินทาเขาได้ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็ชม แม้พรหมก็สรรเสริญ
Who is worthy to blame him who is like a gold coin from the jambu river. Even the gods priaise him; he is praised even by Brahma.
๒๓๑. กายปฺปโกปํ รกฺเขยฺย กาเยน สํวุโต สิยา
กายทุจฺจริตํ หิตฺวา กาเยน สุจิรตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางกาย พึงเป็นผู้ระวังทางกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางกาย
Be on your guard against insubordination of body, he controlled in deeds. Forsaling evil ways in deeds, follow right ways in deeds.
๒๓๒. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย วาจาย สํวุโต สิยา
วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา วาจาย สุจริตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางวาจา พึงเป็นผู้ระวังทางวาจา ละวจึทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางวาจา
One should guard against misdeeds caused by speech, one should be controlled in words. Forsaking evil ways in words, one should follow right ways in words.
๒๓๓.นโมปโกปํ รกฺเขยฺย มนสา สํวุโต สิยา
มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา มนสา สุจริตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางใจ พึงเป็นผู้ระวังทางใจ ละมโนทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางใจ
Be on your guard against insubordination of mind, be controlled in thoughts . Forsaking evil ways of thoughts, follow right ways of thoughts.
๒๓๔. กาเยน สํวุตา ธิรา อโถ วาจาย สํวุตา
มนสา สํวุตา ธีรา เต เว สุปริสํวุตา
นักปราชญ์ผู้ระวังทางกายระวังทางวาจา มีปัญญาระวังทางใจ ท่านเหล่าน้ันแหละเป็นผู้ระแวดระวังดีแล้ว
The wise, controlled in deeds, controlled in words, controlled in thoughts,- verily, there are the well- controlled.
๒๒๓. อกฺโกเธน ชิเน โกธํ อสธุํ สาธุนา ชิเน
ชิเน กทริยํ ทาเนน สจฺเจนาลิกวาทินํ
พึงชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ พึงชนะความชั่วด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดเหลาะแหละด้วยคำจริง
Overcome anger by loving-kindness, evil by good. Conquer the niggardly with liberality, with truth the speaker of falsehoods.
๒๒๔. สจฺจํ ภเฌ น กุชฺเฌยฺย ทชฺชา อปฺปมฺปิ ยาจิโต
เอเตหิ ตีหิ ฐฺาเนหิ คจฺเฉ เทวาน สนฺติเก
พึงพูดคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ เขาขอแล้วแม้เล็กน้อยก็พึงให้ ด้วยฐานะ ๓ อย่างนี้ บุคคลก็จะพึงไปสู่สำนักของเทพได้
Speak the truth; give not way to anger, give of your little to him that asks of you ; by these three things one may go to the realm of goods.
๒๒๕. อหึสกา เย มุนโย นิจฺจํ กาเยน สํวุตา
เต ยนฺติ อจฺจุติ ฐฺานํ ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร
ชนเหล่าใดเป็นผู้ไม่เบียดเบียน เป็นมุนี สำรวมกายเป็นนิตย์ ชนเหล่าน้้นย่อมถึงฐานะอันไม่ต้องจุติในที่ที่ไปแล้วจะไม่เศร้าโศก
Those sages who are harmless and ever restrained in body, go to the imperishable state, whither having gone they grieve no nore.
๒๒๖. สทา ชาครมานานํ อโหรตฺตานุสิกฺขินํ
นิพฺพานํ อธิมุตตานํ อฎฐํ คจฺฉนฺติ อาสวา
ท่านผู้ตื่นอยู่ทุกเมื่อ ศึกษาเสมอทั้งกลางวันกลางคืน ผู้น้อมไปสู่พระนิพพาน อาสวะของท่านย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้
They who are ever vigilant, train themselves day and night, ever bent upon nibbana, - their defilements fade away.
๒๒๗. โปราณเมตํ อตุล เนตํ อชฺชตนามิว
นินฺทนฺติ ตุณหิมาสีนํ นินฺทนฺติ พหุภาณินํ
มิตภาฌิมฺปิ นินฺทนฺติ นตถิ โลเก อนินฺทิโต
อคุลอุุบาสกเอย การนินทาและสรรเสริญนั้นเป็นของเก่า มันมิใช่พึงจะมีวันนี้ เขาย่อมนินทาคนนั่งนิ่งบ้าง นินทาคนพูดมากบ้าง นินทาคนพูดพอประมาณบ้าง คนไม่ถูกนินทาไม่มีในโลก
Not only today but from of old has this been so; they blame him who sits silent, they blame him who speaks much, they blame him who speaks in moderation. There is none in the world who is not blamed.
๒๒๘. น จาหุ น จ ภวิสฺสติ น เจตรหิ วิชฺชติ
เอกนฺตํ นินฺทิโต โปโส เอกกนฺตํ วา ปสํสิโต
คนถูกนินทาอย่างเดียว หรือถูกสรรเสริญอย่างเดียวไม่มีมาแล้ว จักไม่มีต่อไปและในทุกวันนี้ก็ไม่มีอยู่
There never was and there never will be, nor is there now to be found, one who is altogether blamed or altogether praised.
๒๒๙. อญฺจ วิญฺญู ปสํสนฺติ อนุวิจฺจ สุเว สุเว
อจฺฉิทฺทวุตฺติ เมธาวี ปญฺญาสีลามาหิตํ
ถ้าท่านผู้รู้พิจารณาทุกวันๆ แล้วสรรเสริญผู้ใด ผู้นั้นมีความประพฤติไม่ขาดสาย มีปัญญา ตั้งมั่นในปัญญาและศีล
But hi whom the descriminating praise observing day after day, as without blemish, wise, endowed with meditative wisdom and virtue.
๒๓๐ นิกฺขํ ชมฺ โพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ
เทวาปิ นํ ปสํสนิติ พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโต
เป็นดุจแท่งทองชมพูนุท ใครเล่าจะอาจนินทาเขาได้ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็ชม แม้พรหมก็สรรเสริญ
Who is worthy to blame him who is like a gold coin from the jambu river. Even the gods priaise him; he is praised even by Brahma.
๒๓๑. กายปฺปโกปํ รกฺเขยฺย กาเยน สํวุโต สิยา
กายทุจฺจริตํ หิตฺวา กาเยน สุจิรตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางกาย พึงเป็นผู้ระวังทางกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางกาย
Be on your guard against insubordination of body, he controlled in deeds. Forsaling evil ways in deeds, follow right ways in deeds.
๒๓๒. วจีปโกปํ รกฺเขยฺย วาจาย สํวุโต สิยา
วจีทุจฺจริตํ หิตฺวา วาจาย สุจริตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางวาจา พึงเป็นผู้ระวังทางวาจา ละวจึทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางวาจา
One should guard against misdeeds caused by speech, one should be controlled in words. Forsaking evil ways in words, one should follow right ways in words.
๒๓๓.นโมปโกปํ รกฺเขยฺย มนสา สํวุโต สิยา
มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา มนสา สุจริตํ จเร
พึงรักษาความกำเริบทางใจ พึงเป็นผู้ระวังทางใจ ละมโนทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตทางใจ
Be on your guard against insubordination of mind, be controlled in thoughts . Forsaking evil ways of thoughts, follow right ways of thoughts.
๒๓๔. กาเยน สํวุตา ธิรา อโถ วาจาย สํวุตา
มนสา สํวุตา ธีรา เต เว สุปริสํวุตา
นักปราชญ์ผู้ระวังทางกายระวังทางวาจา มีปัญญาระวังทางใจ ท่านเหล่าน้ันแหละเป็นผู้ระแวดระวังดีแล้ว
The wise, controlled in deeds, controlled in words, controlled in thoughts,- verily, there are the well- controlled.
พระธรรมบทคำโคลง
๒๒๑. ควรละความโกรธด้วย ถือตน
ละเครื่องผูกพันจน หมดแล้ว
ไม่ติดรูปนามคน เราท่าน เลยนา
ความทุกข์มิพานแผ้ว เพราะสิ้น กิเลสนา ฯ
๒๒๒. ผู้รู้จักยับยั้ง โกรธา
ดั่งขับรถหยุดรา รถไว้
ผู้นั้นชื่อว่าสา รถีเรียก กันแฮ
ผู้กระตุกม้าใช้ เชือกรั้ง บังเหียน ฯ
๒๒๓. ไป่โกรธย่อมชนะด้วย โกรธา
ดีต่อชนะร้ายสา- สามารถแก้
ทานชนะตระหนี่ยา แก้โรค
คำพูดพล่อยย่อมแพ้ พูดด้วย สัตย์จริง ฯ
๒๒๔. บุคคลผู้พูดด้วย วาจา สัตย์จริง
ไม่โกรธตอบใครมา โกรธให้
ท่านขอเล็กน้อยสา สามารถยก ให้แฮ
ถือมั่นสามอย่างได้ สงบได้ ไปสวรรค์ ฯ
๒๒๕.มุนีผู้ไม่รู้ บีฑา ท่านแฮ
คอยควบคุมกายา มั่นไว้
ยกจิตจากราคา กำหนัด
มั่นอยู่สามอย่างไร้ โศกได้ นิรันดร ฯ
๒๒๖. ผู้ตื่นอยู่ตลอดทั้ง เวลา
สำเหนียกไตรสิกขา ค่ำเช้า
มีจิตมุ่งศรัทธา พระนิพ- พ่่านแฮ
กิเลสมิอาจเข้า เกี่ยวข้อง ครอบงำ ฯ
๒๒๗. นินทามีแต่เบื้อง โบราณ
ย่อมถูกนินทาปาน ป่นปี้
นิ่งเงียบพูดน้อยการ พูดมาก ก็ดี
ในโลกใครจักลี้ หลีกพ้น นินทา ฯ
๒๒๘. ไม่ว่าในอดีตเบื้อง ปัจจุบัน
อนาคตกาลนานวัน ภาคหน้า
ใครถูกท่านพูดสรร เสริญส่วน เดียวแฮ
ใครถูกนินทาบ้า เท่านั้น ไป่มี ฯ
๒๒๙. วิญญูชนย่อมอ้าง สรรเสริญ
ชีวิตผู้ดำเนิน ชอบแล้ว
เป็นนักปราชญ์จำเริญ ศีลสิกขาแฮ
สมาธิปัญญาแผ้ว ผ่องพ้น ติเตียน ฯ
๒๓๐. เปรียบดั่งทองแท่งแท้ บริสุทธิ์
ใครจักติเตียนขุด ค่อนได้
แม้ทวยเทพเธอยุติ ยกย่อง
แม้พระพรหมเทพไท้ ท่านซ้อง สรรเสริญ ฯ
๒๓๑. พึงควบคุมทั้ง กายา
พึงระมัดศีลสิกขา หมั่นไว้
พึงละทุจริตกา ยาชั่ว บาปแฮ
ประพฤติสุจริตไว้ เพีบบพร้อม ทุกภาย ฯ
๒๓๒. พึงควบคุมถี่ถ้วน วาจา
พึงระมัดศีลสิกขา มั่นไว้
พึงละทุจริตวา จาชั่ว ร้ายแฮ
ประพฤติสุจริตให้ เพียบพร้อม ทุกภาย ฯ
๒๓๓. พึงควบคุมทั่วทั้ง จิตใจ
พึงรักษาธรรมใน จิตไว้
พึงละทุจริตไกล จากคิด ชั่วแฮ
ประพฤติสุจริตให้ เพียบพร้อม ทั้งใจ ฯ
๒๓๔.ผู้ฉลาดย่อมจักรู้ รักษา
ระมัดกายวาจา มั่นไว้
ระมัดจิตใจหา ความชอบ ธรรมแฮ
ย่อมรักษาตนให้ เพียบพร้อม สามสถาน ฯ
๒๒๖. ผู้ตื่นอยู่ตลอดทั้ง เวลา
สำเหนียกไตรสิกขา ค่ำเช้า
มีจิตมุ่งศรัทธา พระนิพ- พ่่านแฮ
กิเลสมิอาจเข้า เกี่ยวข้อง ครอบงำ ฯ
๒๒๗. นินทามีแต่เบื้อง โบราณ
ย่อมถูกนินทาปาน ป่นปี้
นิ่งเงียบพูดน้อยการ พูดมาก ก็ดี
ในโลกใครจักลี้ หลีกพ้น นินทา ฯ
๒๒๘. ไม่ว่าในอดีตเบื้อง ปัจจุบัน
อนาคตกาลนานวัน ภาคหน้า
ใครถูกท่านพูดสรร เสริญส่วน เดียวแฮ
ใครถูกนินทาบ้า เท่านั้น ไป่มี ฯ
๒๒๙. วิญญูชนย่อมอ้าง สรรเสริญ
ชีวิตผู้ดำเนิน ชอบแล้ว
เป็นนักปราชญ์จำเริญ ศีลสิกขาแฮ
สมาธิปัญญาแผ้ว ผ่องพ้น ติเตียน ฯ
๒๓๐. เปรียบดั่งทองแท่งแท้ บริสุทธิ์
ใครจักติเตียนขุด ค่อนได้
แม้ทวยเทพเธอยุติ ยกย่อง
แม้พระพรหมเทพไท้ ท่านซ้อง สรรเสริญ ฯ
๒๓๑. พึงควบคุมทั้ง กายา
พึงระมัดศีลสิกขา หมั่นไว้
พึงละทุจริตกา ยาชั่ว บาปแฮ
ประพฤติสุจริตไว้ เพีบบพร้อม ทุกภาย ฯ
๒๓๒. พึงควบคุมถี่ถ้วน วาจา
พึงระมัดศีลสิกขา มั่นไว้
พึงละทุจริตวา จาชั่ว ร้ายแฮ
ประพฤติสุจริตให้ เพียบพร้อม ทุกภาย ฯ
๒๓๓. พึงควบคุมทั่วทั้ง จิตใจ
พึงรักษาธรรมใน จิตไว้
พึงละทุจริตไกล จากคิด ชั่วแฮ
ประพฤติสุจริตให้ เพียบพร้อม ทั้งใจ ฯ
๒๓๔.ผู้ฉลาดย่อมจักรู้ รักษา
ระมัดกายวาจา มั่นไว้
ระมัดจิตใจหา ความชอบ ธรรมแฮ
ย่อมรักษาตนให้ เพียบพร้อม สามสถาน ฯ
(โปรดติดตามตอนต่อไป)
