พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง (ตอน อรหนฺตวคฺค)

พระธรรมบทไตรพากย์

อรหนฺตวคฺค

     ๙๐. คตฺทฺธิโน วิโสกสฺส                        วิปฺปมุตตสฺส สพฺพธิ

     สพฺพคนฺถปฺปหีนสฺส                              ปริฬาโห น วิชฺชตํ

     ความเร่าร้อน ย่อมไม่มีในพระขีนาสพ ผู้เดินทางไกลถึงที่หมายแล้ว  ไม่มีความโศก หลุดพ้นในธรรมทั้งปวง ละกิเลสเครื่องร้อยรัดได้สิ้นแล้ว

     For him, who has completed the journey, who is sorrrow less, wholly set free, and rid of all bonds,- to such an one the fever of passions exists not.

    ๙๑. อุยฺยุญฺชนฺติ สติมนฺโต                 น นิเกเต รมนฺติ เต

     หํสา ว ปลฺลลํ หิตฺวา                         โอกโมกํ ชหนฺติ เต

     พระขีนาสพผู้มีสติ ย่อมขวนขวายอยู่เนืองๆ ย่อมไม่ยินดีในที่อยู่อาศัย ท่านย่อมละอาลัยเพียงดังน้ำ เหมือนหงส์ละเปือกตมไป ฉะนั้น

     Those mindful, who strive themselves, takling no pleasure in dwelling places, like swans that abandon their lake, leave home after home behind.

     ๙๒. เยสํ สนฺนิจฺจโย นตฺถิ               เย ปริญฺญาตโภชนา

     สุญฺญโต อนิมิตฺโต จ                      วิโมกฺโข เยส โคจโร

     อากาเสว สกุนตานํ                         คติ เตสํ ทุรนฺนยา

     ชนเหล่าใดไม่มีการสั่งสม รู้ประมาณในการบริโภค มีสุญฺญต วิโมกข์ และอนิมิตตวิโมกข์เป็นโคจร คติของชนเหล่านั้นรู้ได้ยาก เหมือนทงไปของเหล่านกในอากาศ ฉะน้ัน

     Those who do not accumulate ( karmic actions or requisites) reflect well over their food, and whose abode is the freedom that comes of perceiving how all is empty and unsubstantial, their track is hard to trace, like that of birds in the air.

     ๙๓. ยสฺสาวา ปริกฺขีณา               อาหาเร จ อนิสฺสิโต

     สญฺญโต อนิมิตฺโต จ                   วิโมกฺโข ยสฺส โคจโร

     อากาเสว สกุนฺตานํ                      ปทนฺตสฺส ทุรนฺนยํ

     ท่านผู้ใดมีอาสวะสิ้นไปหมดแล้ว ไม่ติดอยู่ในอาหาร  มีสุญฺญตวิโมกข์ และอนิมิตตวิโมกข์เป็นโคจร ทางไปของท่าน

     He whose corruptions are destroyed, who cares naught for food, whose abode is emancipation through voidness and unsubstantiality,- his path cannot be traced, like that of birds in the air.

     ๙๔. ยสฺสินฺทริยานิ สมถํคตานิ           อสฺสา ยถา สารถินา สุทนฺตา
     ปหีนมานสฺส อนาสวสฺส                     เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน

     ท่านผู้ใดมีอินทรีย์สงบแล้วเหมือนม้าที่นายสารถีฝึกหัดดีแล้ว  และมนุษย์ท้ังหลายย่อมกระหยิ่มต่อท่านผู้นั้น  ท่านเป็นผู้คงที่ ละมานะแล้ว ไม่มีอาสวะ

     He whose senses are mastered like horses well under their drivers' control,  who is purged of pride,  free from passions, such a streadfast one even Devas hold dear.

     ๙๕. ปฐฺวีสโม โม วิรุชฺฌติ                    อินฺทขีลูปโม ตาทิ สุพฺพโต
     รหโทว อเปตกทฺทโม                          สํสารา น ภวนติ ตาทิโน

     สงสารย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ ผู้ไม่ยินดียินร้ายดุจแผ่นดิน  คงที่ดุจเสาเขื่อนมีวัตรดี  เหมือนห้วงน้ำอันปราศจากเปือกตม ฉะน้ัน

     Like the earth, the stradfast and cultured person resents not ; he is firm as the strong post at the middie of a city gate; he is pure like a lake where there is no mud; - to such a one life's wanderings are no more.

     ๙๖. สนฺตนฺตสฺส มนํ โหติ                 สนฺตา วาจา จ กมฺม จ
     สมฺมทญฺญา วิมุตฺสฺส                        อุปสนฺตสฺส ตาทิโน

     ท่านผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ  เข้าไปสงบแล้ว  คงที่ ใจของท่านย่อมสงบวาจาก็สงบ การงาน(กาย) ก็สงบ  

     Tranquil is the thought, tranquil the word and deed of him who, righly knowing, is wholly Freed perfectly peaceful and equipoised.

     ๙๗. อสทฺโธ อกตญฺญ จ               สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร
     หตาวกาโส วนฺตาโส                    ส เว อุตฺตมโปริโส

     นรชนใดไม่เชื่อผู้อื่น เป็นคนอกตัญญู (รู้พระนิพพานอันเป็นอสังขตะธรรม)  ผู้ตัดที่ต่อแห่งสังสารวัฎฎะ ผู้ทำลายโอกาส ผู้คลายความหวัง นรชนนั้นแหละเป็นบุรษผู้สูงสุด

     The man who is not credulous, who knows the unmade, who has severed all ties,  who has put an end to the occasion( of good and evil), who has vomitted all desires, verily he is the greatest of men.

     ๙๘. คาเม วา ยทิวา รญฺเญฺ            นินฺเน วา ยทิวา ถเล
     ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ                    ตํ ภูมิรามเณยฺยกํ

     พระอรหันต์อยู่ในที่ใด จะเป็นบ้านก็ตาม  ป่าก็ตาม ที่ลุ่มก็ตาม  ที่ดอนก็ตาม ที่น้ันย่อมเป็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์

     Be it in village or in forest, in vale or on hill, wheresoever the Arahants dwell, delighful, indeed, is the place.

     ๙๙. รมณียานิ    อรญฺญานิ             ยตฺถ น รมตี ชโน
     วีตราคา รเมสฺสนฺติ                         น เต กามคเวสิโน

     พระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะแล้วจักยินดีในป่าอันน่ารื่นรมย์ ที่ชนผู้แสวงหากาม เขาไม่ยินดี เพราะท่านไม่ใช่ผู้แสวงหากามอีกแล้ว

     Delightful are the forest where worldings find no pleasure.  There the passionless will find delight, for they seek no sensual pleasures.

พระธรรมบทคำโคลง

    ๙๐. ผู้เดินมรรคแปดได้                          โดยหมาย

     เปลื้องปลดสิ่งทั้งหลาย                         หลุดแล้ว

     หมดกระวี่กระวาย                                   หมดวุ่น ใจแฮ

     หมดเดือดร้อนใจแผ้ว                             ผ่องพ้น โศกกษัย ฯ

     ๙๑. ท่านผู้มีสติตั้ง                                  ตนดี อยู่แฮ

     ไม่ติดข้องโลกีย์                                     สละแล้ว

     ไม่ติดที่อยู่มี                                           ที่มุ่ง ไปแฮ

     ดั่งพระยาหงส์แคล้ว                               สระน้ำ บินจร ฯ

     ๙๒. ผู้ละกิเลสสิ้น                                  สละโลก

     ไม่ติดเครื่องบริโภค                               วุ่นว้า

     จิตว่างจากความโศก                             สิ่งยึด มั่นแฮ

     ดั่งวิหคเหินฟ้า                                       จับได้ โดยไฉน ฯ

     ๙๓. ผู้สิ้นกิเลสล้วน                               เบิกบาน

     ไม่ติดรสอาหาร                                      วุ่นว้า

     ว่างจากอุปทาน                                      ยึดมั่น

     ดั่งวิหคเหินฟ้า                                        ไป่ทิ้ง รอยตีน ฯ

     ๙๔. ผู้ตาหูจมูกลิ้น                                  กายใจ

     หมดพยศด่ังมโนมัย                                เชื่องรู้

     หมดมานะทนงใน                                   อัตภาพ

     ทวยเทพโปรดปรานผู้                             ผ่องพ้น ประมาณ ฯ

     ๙๕. หนักแน่นดุจแผ่นพื้น                      ปถพี

     มั่นดั่งหลักเมืองดี                                   ตอกไว้

     ใสนิ่งดั่งวารี                                            ในบ่อ บึงแฮ

     ไม่เกิดเวียนว่ายให้                                 ห่างห้วง สงสาร ฯ

     ๙๖.ท่านผู้ทำจิตแจ้ง                             โลกา

    กายสงบสงัดวาจา                                   สงบแล้ว

    จิตย่อมหลุดพ้นพา                                  ใจสว่าง ไสวแฮ

     จิตย่อมมั่นคงแผ้ว                                   ผ่องพ้น โศกหมอง ฯ

     ๙๗. ผู้ไม่เชื่อไม่รู้                                   คุณใคร อีกเฮย

     ผู้ตัดขาดเยื่อใย                                      หมดสิ้น

     ผู้ตัดช่องน้อยไป                                     เป็นสุข

     ผู้หมดวุ่นวายดิ้น                                     ดั่งนี้ ยอดคน ฯ

     ๙๘. ท่านอยู่คามเขตบ้าน                       ร่มเย็น
     อยู่ป่าป่าก็เป็น                                         ป่าแก้ว
     อยู่ดอนท่านดับเข็ญ                                เป็นสุข ใสแฮ
     อยู่ลุ่มลำน้ำแผ้ว                                      พระผู้ อรหันต์ ฯ

      ๙๙.ป่าดงพงพฤกษ์รื้น                            รมย์ใจ
     กำจัดกำหนัดใน                                       ป่ากว้าง
     ชนอื่นหลีกราวไพร                                   เพราะเกี่ยว กามแฮ
     พระท่านรื่นรมย์ข้าง                                  ป่าพ้น กามคุณ ฯ
           

     

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

     . 

     

พระธรรมบทไตรพากย์พระธรรมบทคำโคลง (ตอน ปณฺฑิตวคฺค)

พระธรรมบทไตรพากย์

ปณฺฑิตวคฺค

     ๗๖. นิธีนํว ปวตฺตารํ                         ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ

     นิคฺคยฺหวาทึ เมธาวึ                          ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช

     ตาทิสํ ภชมานสฺส                             เสยฺโย โหติ น ปาปิโย

     บุคคลพึงดูบุคคลผู้มักชี้โทษ ผู้มักกล่าวข่มผู้อื่น มีปัญญาว่าเหมือนผู้บอกขุมทรัพย์ให้พึงคบผู้นั้น ซึ่งเป็นบัณฑิตเพราะเมื่อคนผู้นั้นจะมีแต่ความดี ไม่มีความเลวเลย 

    Should one see a wise man, who, as if indicating a hidden treasure, points out faults and reproves,let one associate with such a wise person.  Well is it, not ill, to cultivate the acquaintance of such a one.

     ๗๗. โอวเทยฺยานุสาเสยฺย                 อสพฺภา จ นิวารเย
     สตํ หิ โส ปิโย โหติ                           อสตํ โหติ อปฺปิโย

    บุคคลพึงว่ากล่าวตักเตือนกันและพึงห้ามกันจากธรรมของอสัตบุรุษ เพราะผู้ที่ว่ากล่าวตักเตือนย่อมเป็นทีรักของสัตบุรุษ แต่ไม่เป็นที่รักของอสัตบุรุษ 

     Let him admonish, exhort, and shield one from wrong; he is dear to the righteous, but detesable to the unrighteous.

     ๗๘.น ภเช ปาปเก มิตฺเต                    น ภเช ปุริสาธเม
     ภเชถ มิตฺเต กลฺยาเฌ                          ภเชถ ปุริสุตฺตเม

     บุคคลไม่ควรคบมิตรชั่ว ไม่ควรคบคนต่ำช้า ควรคบมิตรที่ดี ควรคบคนผู้สูงสุด

     Associate not with evil companious; seek not the fellowship of the low.  Consort with good companions; seek the fellowship of noble men.

     ๗๙. ธมฺมปิติ สุขํ เสติ                         วิปฺปสนฺเนน  เจตสา
     อริยปฺปเวทิเต ธมฺเม                            สทา รมติ ปณฺฑิโต

     ผู้ดื่มธรรม มีใจผ่องใสแล้วย่อมอยู่เป็นสุข บัณฑิตย่อมยินดีในธรรมอันพระอริยะประกาศแล้วในกาลทุกเมื่อ

     He who imbibes the Teaching lives happy with the mind at rest.  The wise man ever delights in the Dhamma made known by the noble.

    ๘๐. อุทกํ หิ นยนฺหิ เนตฺติกา             อุสุการา นมยนฺติ เตชนํ
     ทารุํ นมยนฺติ ตจฺฉกา                        อตฺตานํ ทมยนฺฺติ ปณฺฑิตา

     คนทำเหมือง ย่อมไขน้ำไป  ช่างทำศรก็ย่อมดัดลูกศร พวกช่างไม้ย่อมถากไม้ (ฉันใด)  บัณฑิตย่อมฝึกตน (ฉันนั้น)

     Irrigators conduct water(where they will);  Fletchers shape the shafts; carpenters bend the wood (according to their will); the wise control themselves.

     ๘๑. เสโล ยถา เอกฆโม                    วาเตน น สมีรติ
     เอวํ นินฺทาปสํสาสุ                              น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา

     ภูเขาศิลาล้วน เป็นแท่งเดียว ย่อมไม่เอนเอียงไป เพราะลมฉันใด บัณฑิตย่อมไม่หวั่นไหวไปเพราะการนินทาและการสรรเสริญฉันน้ัน

     Even as a solid rock is unshaken by the wind, so do the wise remain unmoved by priase or blame.

     ๘๒. ยถาปิ รหโท คมฺภีโร                      วิปฺปสนฺโน อนาวิไล
     เอวํ ธมฺมานิ สุตฺวาน                                วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา

     ห้วงน้ำลึก ใสแจ๋วไม่ขุ่นมัวฉันใด บัณฑิตฟังธรรมแล้วย่อมผ่องใสฉันน้ัน

     Even as a like, deep. extremely clear and unperturbed so come the wise to cleaners ( i.e. Freedom from stains), having hearkened to the Teaching.

     ๘๓. สพฺตฺถ เว สปฺปุริสา วชนฺติ         น กามกามา อปยนฺติ สนฺโต
     สุเขน ผุฎฐา อถวา ทุกฺเขน               น อุจฺจาวจํ ปณฺฑิตา ทสฺสยนฺติ

     สัตบุรุษย่อมเว้นจากธรรมอันมีโทษทั้งปวง สัตบุรุษไม่บ่นเพ้อเพราะใคร่กาม บัณฑิตอันความสุขหรือความทุกข์ถูกต้องแล้ว ย่อมไม่แสดงอาการผันแปร

     The good renounce lusting for everything; the saintly do not speak hankering after delights, Touched now by pleasure, now by pain, the wise exhibit neither clation nor depression.

    ๘๔. น อตฺตเหตุ น ปรสฺส เหตุ               น ปุตฺตมิจเฉ น ธนํ น รฎจํ
     น อจฺเฉยฺย อธมฺเมน สมิทธิมตฺตโน       ส สีลวา ปญฺวา ธมฺมิโก สิยา

     บัณฑิตย่อมไม่ทำบาป เพราะเหตุแห่งตน เพราะเหตุแห่งผู้อื่น ไม่พึงปรารถนา บุตร ทรัพย์ แว่นแคว้น ไม่พึงปรารถนาความสำเร็จแห่งตนโดยไม่เป็นธรรม ผู้นั้นจึงเป็นผู้มีศีล มีปัญญา และตั้งอยู่ในธรรม

     Neither for the sake of one's self nor for the sake of another should one desire sons, wealth or kingdom.  One should not desire one'success by unjust means.  Such a one is indeed virtuous, wise, and righevous.

     ๘๕. อปฺปกา เต มนุสฺเสสุ                 เย ชนา ปารคามิโน
     อุถายํ อิตรา ปชา                              ตีรเมวานุธาวติ

     ในบรรดามนุษย์ทั้งหลาย เหล่าชนผู้ไปถึงฝั่ง(นิพพาน)ได้ มีน้อย ส่วนหมู่สัตว์นอกนี้ย่อมวิ่งเลาะฝั่งไปเท่านั้น

     Few among men are they who cross to he further shore.  The others.the bulk of men, run up and down the hither bank.

     ๘๖. เย จ โข สมฺมทกฺขาเต            ธมฺเม ธมฺมานุ วตฺติโน
     เต ชนา ปารเมสฺสนฺติ                     มจฺจุเธยิยํ สุทุตฺตรํ

     ชนเหล่าใดแล ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ในธรรมอันเรากล่าวแล้วโดยชอบ  ชนเหล่านั้นจักข้ามบ่วงมฤตยูอันข้ามได้ยาก จนถึงฝั่งฟากได้

     Those men who conform themselves to the Teaching that has been will expoundes, - they among mortals will get across the realm of  Death, escape from which is very difficult.

     ๘๗. กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย                สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต
     โอกา อโนกมาคมฺม                         วิเวเก ยตฺถ ทูรมํ

     บัณฑิต พึงละธรรมฝ่ายต่ำแล้ว เจริญธรรมฝ่ายขาว จากอาลัยอาศัยธรรม อันไม่มีอาลัย ปรารถนาความยินดียิ่งในวิเวกอันเป็นทียินดีได้ยาก

     ๘๘. ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย                   หิตฺวา กาเม อกิญจโน
     ปริโยทเปยฺย                                    จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต

     บัณฑิตพึงละกามเสียแล้ว ไม่มีความกังวล ชำระตนให้ผ่องแผ้วจากความเศร้าหมองจิต

     Let him there look for enjoyment.  Putting away all pleasure, callling, calling nothing his own, let the wise man cleanse himself from all the impurities of  the heart.

     ๘๙. เยสํ สมฺโพธิยงฺเคสุ                  สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตํ
     อาทานปฎินิสฺสคฺเค                         อนุปาทาย เย รตา
    
     ชนเหล่าใดมีจิตอบรมถูกต้องดีแล้วในองค์ธรรม เป็นเครื่องตรัสรู้  ยินดีในการสละความยึดมั่นถือมั่นเสียแล้ว  ชนเหล่าน้ันมีอาสวะสิ้นแล้ว  มีความรุ่งเรือง ปรินิพพานแล้วในโลก

     They whose minds are trained to perfection in the Factors of Enlightement, they whw, witout hankering, delight in the renunciation of attachment,- these, corrupion free, radiant ones, have atained nibbana even in this life.

พระธรรมบทคำโคลง

     ๗๖. ได้พบปราชญ์ผู้                    รู้ทิศ ทางแฮ

     คอยบอกทางชอบปิด                   ชั่วให้

     ควรคบแต่บัณฑิต                         เดินถูก ทางแฮ

     ย่อมหลีกทางเสื่อมได้                  พบข้าง ทางเจริญ ฯ

     ๗๗. ควรสดับบัณฑิตผู้                รู้ธรรม

     บัณฑิตย่อมปิดงำ                        นรกให้

     คนชั่วย่อมเกลียดคำ                    บัณฑิต สอนแฮ

     แต่สัตบุรุษได้                               สดับซึ้ง ตรึงใจ ฯ

     ๗๘. อย่าคบคนชั่วร้าย                 เป็นมิตร

     คนขาดธรรมอย่าชิด                     เฉียดใกล้ง

     คนดีจึ่งควรคิด                              คบสู่่ หาแฮ

     ผู้เพียบพร้อมธรรมให้                   เสพซ้อง สมาคม ฯ

     ๗๙. ผู้ใดเอิบอิ่มด้วย                    ธรรมรส

     ย่อมอยู่เป็นสุขหมด                      วุ่นว้า

     ธรรมะพระตถาคต                         ทรงตรัส สอนแฮ

     บัณฑิตจับใจจ้า                            แจ่มด้วย  ยินดี ฯ

     ๘๐.ชาวนาวิดน้ำสู่                        นาดำ นาแฮ

     นายช่างลูกศรจำ                           ดัดไม้

     ช่างไม้ถากแต่งทำ                        ไม้เหมาะ สมแฮ

     บัณฑิตฝึกตนให้                            จิตน้อม ในธรรม ฯ

     ๘๑. ภูเขาทั้งแท่งล้วน                   ศิลา

     ไม่หวั่นไหวลมพา                          ยุย้าย

     สรรเสริญและนินทา                       ลมปาก คนแฮ

     บัณฑิตมียินร้าย                             เฟื่องฟุ้ง แฟบเลย ฯ

     ๘๒. ห้วงน้ำลำลึกซึ้ง                    เย็นใส

     ไร้ระลอกคลื่นไหว                        สงบพริ้ง

     เปรียบประดุจดวงใจ                     บัณฑิต

     สดับพระธรรมด่ำทิ้ง                      โลกไร้ หวั่นไหว ฯ

     ๘๓. สัตบุรุษสละสิ้น                      สารพัน

     คนรักสิ่งรักอัน                               เอ่อเร้อ

     สัมผัสทุกข์สุขอัน                          ใดย่อม เฉยแฮ

     บัณฑิตไป่คิดเพ้อ                          เพ่งร้าย หรือดี  ฯ

     ๘๔. ไม่ควรเห็นแก่ได้                   ฝ่ายตน

     เพื่อบุตรเพื่อทรัพย์ตน                   ไพร่ข้า

     เพื่ออำนาจอิทธิพล                        โดยผิด ธรรมแฮ

     ยึดแต่ศึลธรรมกล้า                         กอบด้วย ปัญญา ฯ

      ๘๕. ในหมู่มวลมนุษย์ล้าน            แสนคน

     น้อยนักจักข้ามบน                          ฝั่งได้

     ล้วนเวียนว่ายสายชล                      ชั่วชีพ สลายแฮ

     ชนนอกนั้นเลียบใกล้                       ฝั่งนี้ ฝ่ายเดียว ฯ

     ๘๖.สำหรับชนผู้พาก                       เพียรหัด ตนแฮ

     ตามพระราชดำรัส                           ชอบแล้ว

     ย่อมข้ามเขตพญามัจ-                     จุราช รอดแฮ

     ถึงฝั่งนิพพานแผ้ว                           ผ่องพ้น มัจจุมาร ฯ

     ๘๗. สิ่งชั่วบัณฑิตเจ้า                     ปราศจาก

     สิ่งชอบประกอบมาก                        มั่นไว้

     เดินสู่ลู่วิบาก                                    บรรพชิต ชอบแฮ

     ย่อมสงบสงัดใจได้                           สุขเยื้อ ยาวนาน ฯ

     ๘๘. ละขาดความอยากได้              ใยดี

     ตัดขาดกามโลกีย์                            เครื่องกั้น

     ฝึกจิตหมดจดมี                                สติมั่น คงแฮ

     ดวงจิตบัณฑิตนั้น                             ไป่เศร้า หมองเลย ฯ

     ๘๙. ถึงธรรมสัมโพชฌ์แจ้ง               เจ็ดประการ

     จิตตัดอุปาทาน                                  หมดแล้ว

     จิตสงบสว่างเบิกบาน                         บ่อติด ข้องแฮ

     ลุพระนิพพานแผ้ว                             ภพนี้ แน่นอน ฯ

                                

(โปรดติดตามตอนต่อไป)